Сыбайлас жемқорлық – кез келген мемлекеттің әлеуметтік және экономикалық дамуындағы басты кедергілердің бірі болып саналатын күрделі қоғамдық құбылыс. Ол мемлекеттік билік институттарының беделін түсіріп қана қоймай, халықтың заңға және әділдік принциптеріне деген сенімін әлсіретеді. Бұл құбылыстың ауқымы мен салдары белгілі бір елдің ішкі ахуалымен ғана шектелмейді, ол жаһандық деңгейде де өзекті болып отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, сыбайлас жемқорлық әлемдік экономиканың дамуына жыл сайын триллиондаған доллар шығын келтіреді. Сондықтан бұл мәселе халықаралық ұйымдардың, мемлекеттік органдардың және азаматтық қоғам институттарының тұрақты назарында.
Тарихи тұрғыдан алғанда, сыбайлас жемқорлық адамзат өркениетімен бірге пайда болған құбылыс. Ежелгі мемлекеттердің өзінде билік өкілдерінің жеке бас пайдасын көздеп, қызметтік өкілеттіктерін теріс пайдалану деректері болған. Мысалы, ежелгі Қытайда шенеуніктердің пара алуы ауыр қылмыс саналып, қатаң жазаланған. Ежелгі Римде де мемлекеттік қызметшілердің адалдығына ерекше көңіл бөлініп, заң бұзғандар мүлкінен айрылып, қоғамдық өмірден аластатылған. Бұл тарихи деректер сыбайлас жемқорлықтың қоғам өмірінде үнемі кездесіп келгенін, ал оған қарсы күрестің өркениет тарихының ажырамас бөлігі екенін көрсетеді.
Қазіргі заманғы ғылыми түсінікте сыбайлас жемқорлық – бұл мемлекеттік билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді жеке, топтық не корпоративтік мүдде үшін заңсыз пайдалану. Оның түрлері алуан түрлі: пара беру мен алу, қызметтік өкілеттіктерді асыра пайдалану, жалған құжат жасау, мемлекеттік сатып алудағы заңсыз әрекеттер, туыстық немесе достық байланыстар арқылы қызметке орналастыру секілді көріністер кең таралған. Бұл әрекеттердің барлығы заңға қайшы және қоғамдық қатынастардың әділдігін бұзады.
Қазақстан Республикасының заңнамасында сыбайлас жемқорлыққа нақты анықтама берілген. «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңға сәйкес, бұл – адамдардың заңсыз материалдық немесе бейматериалдық игіліктер алу мақсатында өзінің қызметтік жағдайын пайдалануы. Мұндай әрекеттер қоғамда теңсіздікті тереңдетіп, әділ бәсекелестіктің жойылуына әкеледі. Сонымен қатар, сыбайлас жемқорлық ұлттық қауіпсіздікке тікелей қауіп төндіреді, себебі ол мемлекеттік институттардың тиімділігін төмендетеді.
Сыбайлас жемқорлық ұғымын толыққанды түсіну үшін оның әлеуметтік табиғатын да ескеру қажет. Бұл құбылыс көбінесе билік құрылымындағы ашықтықтың жеткіліксіздігінен, құқықтық мәдениеттің төмендігінен және азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін толық білмеуінен туындайды. Сондай-ақ, экономикалық тұрақсыздық, жұмыссыздық деңгейінің жоғары болуы және табыс теңсіздігі сыбайлас жемқорлыққа қолайлы орта қалыптастырады. Бұл факторлардың әрқайсысы қоғамның құқықтық иммунитетін әлсіретіп, заңсыз әрекеттердің кең таралуына ықпал етеді.
Халықаралық тәжірибеде сыбайлас жемқорлықтың алдын алу үшін түрлі тетіктер қолданылады. Мысалы, Сингапур, Швеция және Жаңа Зеландия сияқты елдерде мемлекеттік басқару жүйесі ашықтық пен есептілік қағидаттарына негізделген. Мұнда мемлекеттік қызметке қабылдау қатаң іріктеу арқылы жүзеге асады, ал қызметтік міндетін асыра пайдаланған кез келген шенеунік заң алдында жауап береді. Бұл мемлекеттерде сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік мәдениеті қоғамның барлық деңгейінде қалыптасқан.
Қазақстан да халықаралық стандарттарға сүйене отырып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жүргізуде. Елде арнайы уәкілетті орган – Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі жұмыс істейді. Сонымен қатар, «Ашық үкімет» платформасы, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, мемлекеттік сатып алу порталындағы ашықтық сияқты тетіктер осы бағыттағы маңызды қадамдар болып табылады. Бұл шаралар азаматтардың билік жұмысына қатысуын арттырып, мемлекеттік шешімдер қабылдау процесінде ашықтықты қамтамасыз етуге бағытталған.
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жұмыстары тек мемлекеттік деңгейде ғана емес, қоғамдық деңгейде де жүргізілуі тиіс. Себебі бұл құбылыспен күресте әрбір азаматтың рөлі зор. Халық өз құқықтары мен заңдық мүмкіндіктерін біліп қана қоймай, заңсыз әрекеттерге қарсы тұруға дайын болуы керек. Бұл тұрғыда құқықтық мәдениет пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы көзқарасты қалыптастыру маңызды. Білім беру жүйесінде оқушылар мен студенттерге адалдық, әділдік және жауапкершілік құндылықтарын сіңіру – болашақта сыбайлас жемқорлықсыз қоғам құрудың негізі.
Демек, сыбайлас жемқорлық – көпқырлы және көпдеңгейлі құбылыс. Онымен күресу үшін тек заңнаманы жетілдіру жеткіліксіз, сонымен қатар, қоғамда адалдық пен әділдікке негізделген өмір салтын қалыптастыру қажет. Бұл – мемлекет пен азаматтардың ортақ жауапкершілігі. Қазіргі таңда Қазақстан үшін сыбайлас жемқорлықпен күрес – ел дамуының, ұлттық қауіпсіздіктің және халықаралық беделдің маңызды шарты.
Сыбайлас жемқорлық – экономикалық даму қарқынын бәсеңдетіп, әлеуметтік теңсіздікті тереңдететін басты факторлардың бірі. Қазақстан жағдайында бұл құбылыстың салдары тек қаржылық шығындармен шектелмей, қоғамның моральдық-этикалық негіздеріне де елеулі нұқсан келтіреді. Экономика мен әлеуметтік саланың барлық деңгейінде орын алатын заңсыз әрекеттер, түптеп келгенде, мемлекеттің тұрақтылығына қауіп төндіреді.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, сыбайлас жемқорлық нарықтық қатынастардың әділ әрі ашық жұмыс істеуін бұзады. Мысалы, мемлекеттік сатып алу саласында парақорлық пен жалған тендерлердің ұйымдастырылуы нәтижесінде бюджет қаржысы тиімсіз жұмсалады. Бұл тек қаржының мақсатсыз пайдаланылуына ғана емес, сапасыз тауарлар мен қызметтердің ұсынылуына әкеледі. Мұндай жағдайлар ұзақ мерзімді перспективада инфрақұрылымның сапасына, мемлекеттік қызметтердің тиімділігіне және халықтың тұрмыс деңгейіне кері әсер етеді.
Сыбайлас жемқорлықтың тағы бір елеулі экономикалық салдары – шетелдік инвестициялардың азаюы. Инвесторлар үшін құқықтық ортаның тұрақтылығы, келісімшарттардың сақталуы және сот жүйесінің әділдігі аса маңызды. Егер бұл талаптар орындалмаса, капитал ағыны баяулап, жаңа өндірістердің ашылу қарқыны төмендейді. Қазақстан үшін инвестиция тарту – экономиканы әртараптандырудың және жаңа жұмыс орындарын құрудың негізгі тетіктерінің бірі. Сондықтан сыбайлас жемқорлықтың кез келген көрінісі бұл процестерге тікелей кедергі келтіреді.
Әлеуметтік салада да жемқорлықтың әсері ауқымды. Ол халықтың мемлекетке, құқық қорғау органдарына және сот жүйесіне деген сенімін әлсіретеді. Сенімнің жоғалуы азаматтардың заңға бағыну деңгейін төмендетіп, әлеуметтік тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін. Мысалы, егер халық белгілі бір мемлекеттік қызметті алу үшін міндетті түрде пара беру керек деген түсінікке ие болса, бұл жалпы құқықтық мәдениеттің құлдырауына және азаматтардың өз елінің институттарына деген теріс көзқарасының қалыптасуына себеп болады.
Білім беру мен денсаулық сақтау салаларында орын алатын сыбайлас жемқорлықтың зияны ерекше. Мектептерде немесе жоғары оқу орындарында парақорлықтың орын алуы біліктілік пен білім сапасының төмендеуіне әкеледі. Бұл өз кезегінде еңбек нарығында кәсіби деңгейі жеткіліксіз мамандардың көбеюіне себеп болады. Денсаулық сақтау саласында сыбайлас жемқорлық дәрігерлік қызметтің сапасын төмендетіп, адамдардың өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Мысалы, ауруханадағы қызметтерді алу үшін бейресми төлемдер талап етілсе, бұл азаматтардың денсаулығына уақытылы көмек алуына кедергі келтіреді.
Экономикадағы көлеңкелі айналым да жемқорлықтың тікелей салдары болып саналады. Салық төлеуден жалтару, контрабандалық тауар айналымы және заңсыз қаржы операциялары мемлекет қазынасына түсетін кірісті азайтады. Бұл әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға, зейнетақы мен жәрдемақыларды төлеуге, жаңа инфрақұрылым жобаларын іске асыруға кедергі жасайды. Сонымен қатар, көлеңкелі экономикада еңбек қатынастарының заңдық негізі болмайды, бұл жұмысшылардың құқықтарының бұзылуына және әлеуметтік қорғалмауына әкеледі.
Сыбайлас жемқорлықтың тағы бір маңызды әлеуметтік салдары – жастардың құндылық жүйесіне әсері. Егер жас буын заңсыз әрекеттер арқылы табысқа жеткен адамдарды жиі көрсе, онда оларда адал еңбек пен білім арқылы жетістікке жетуге деген сенім әлсірейді. Бұл моральдық деградацияға, құқық бұзушылыққа бейімділіктің артуына және әлеуметтік жауапкершіліктің төмендеуіне себеп болады.
Мемлекеттік басқару жүйесінде орын алатын жемқорлық шешім қабылдау процесін бұрмалайды. Әдетте мұндай жағдайда мемлекеттік ресурстар қоғам мүддесіне емес, жеке немесе топтық мүдделерге бағытталады. Мысалы, инфрақұрылымдық жобалар шын мәнінде қажет аймақтарда емес, жеке пайда табу үшін таңдалған жерлерде жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл аймақтар арасындағы даму теңсіздігін арттырады және әлеуметтік шиеленістерді күшейтеді.
Сыбайлас жемқорлықтың халықаралық беделге де тікелей әсері бар. Әлемдік рейтингтерде елдің орны тек экономикалық көрсеткіштермен ғана емес, сонымен бірге заң үстемдігі мен сыбайлас жемқорлық деңгейімен бағаланады. Егер рейтингтерде мемлекет төмен орын алса, бұл халықаралық қауымдастық тарапынан сенімнің азаюына, дипломатиялық және экономикалық ынтымақтастықтың шектелуіне әкелуі мүмкін.
Осы факторлардың барлығы Қазақстан үшін сыбайлас жемқорлықпен күрестің тек құқықтық міндет емес, сонымен қатар экономикалық және әлеуметтік қажеттілік екенін көрсетеді. Мемлекет дамуының тұрақтылығы, халықтың әл-ауқаты және халықаралық бедел – бәрі де жемқорлықтың деңгейімен тікелей байланысты. Сондықтан экономикалық өсуді қамтамасыз ету, әлеуметтік әділдікті орнату және қоғамның сенімін қалпына келтіру үшін бұл құбылыспен жүйелі әрі жан-жақты күрес жүргізу қажет.
МЕМЛЕКЕТТІК ДЕҢГЕЙДЕГІ КҮРЕС ШАРАЛАРЫ
Сыбайлас жемқорлықпен күрес – Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатындағы стратегиялық маңызы бар басым бағыттардың бірі. Бұл бағыттағы жұмыс кешенді және жүйелі түрде жүзеге асырылады, себебі жемқорлықтың алдын алу мен оны жою тек қана құқық қорғау органдарының міндеті емес, мемлекеттің барлық құрылымдарының үйлесімді әрекетін талап етеді. Қазіргі таңда Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл заңнамалық, институционалдық және ұйымдастырушылық деңгейлерде іске асырылуда.
Мемлекеттік деңгейдегі күрестің ең маңызды элементтерінің бірі – заңнамалық база. Қазақстанда «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң, «Мемлекеттік қызмет туралы» заң және бірқатар салалық нормативтік актілер қабылданған. Бұл құжаттар сыбайлас жемқорлыққа жол бермеудің құқықтық негізін құрайды. Аталған заңдарда сыбайлас жемқорлық қылмыстарының нақты анықтамалары, жауапкершілік шаралары және алдын алу тетіктері белгіленген. Сонымен қатар, Қазақстан Қылмыстық кодексінде пара алу, пара беру, қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану, сеніп тапсырылған мүлікті иемдену секілді әрекеттерге қатысты қатаң жазалау нормалары қарастырылған.
Мемлекеттік саясаттың маңызды құрамдас бөлігі – арнайы уәкілетті органдардың қызметі. Бұл салада негізгі рөлді Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі (Антикоррупциялық қызмет) атқарады. Агенттік тек қылмыстық істерді тергеумен шектелмей, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау, мемлекеттік органдардың қызметіндегі ашықтықты арттыру және алдын алу шараларын жүргізу бағытында да белсенді жұмыс істейді. Агенттіктің құрылымында жедел-тергеу бөлімдерімен қатар, білім беру және түсіндіру жұмыстарымен айналысатын бөлімшелер де бар.
Сонымен бірге, Қазақстанда мемлекеттік қызметтерді цифрландыру арқылы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға ерекше мән берілуде. «Электрондық үкімет» және «eGov mobile» платформалары арқылы көптеген қызмет түрлері онлайн форматта көрсетіледі. Бұл азаматтар мен мемлекеттік қызметшілер арасындағы тікелей байланыстарды қысқартып, бейресми төлемдер жасау ықтималдығын азайтады. Цифрлық шешімдердің енгізілуі тек ашықтықты қамтамасыз етіп қана қоймай, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін де арттырады.
Мемлекеттік сатып алу саласындағы ашықтықты қамтамасыз ету үшін «Мемлекеттік сатып алу порталы» жұмыс істейді. Бұл жүйеде барлық тендерлер, конкурстар және келісімшарттар онлайн жарияланып, кез келген азамат немесе ұйым олардың барысын қадағалай алады. Мұндай ашықтық сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін айтарлықтай төмендетіп, әділ бәсекелестікке мүмкіндік береді.
Халықаралық ынтымақтастық та мемлекеттік деңгейдегі күрестің маңызды бөлігі болып табылады. Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясына, ЭЫДҰ-ның (OECD) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі Стамбұл жоспарына және басқа да бірқатар халықаралық келісімдерге қосылған. Бұл құжаттарға сәйкес, Қазақстан өз заңнамасын халықаралық стандарттарға бейімдеп, тәжірибе алмасу және бірлескен тергеу жұмыстарын жүргізу бағытында әріптестік орнатқан.
Мемлекеттік деңгейде қабылданған бағдарламалық құжаттар да үлкен рөл атқарады. Мысалы, «Қазақстан Республикасының 2022–2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаты» стратегиясында жемқорлықтың алдын алуға бағытталған нақты іс-шаралар жоспары бекітілген. Бұл құжатта мемлекеттік аппараттағы ашықтықты арттыру, мемлекеттік қызметшілердің әдеп нормаларын қатаңдату, қоғам мен бизнес өкілдерінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы бастамаларын қолдау сияқты бағыттар қамтылған.
Жемқорлықпен күрес тек қатаң жазалау шараларымен шектелмейді. Алдын алу – бұл бағыттағы негізгі басымдықтардың бірі. Осы мақсатта мемлекеттік қызметшілерге арналған міндетті оқыту курстары мен тренингтер өткізіледі. Бұл бағдарламаларда адалдық, ашықтық, заңға бағыну және қоғам алдындағы жауапкершілік қағидаттары түсіндіріледі. Сонымен қатар, әдеп жөніндегі уәкілдер институты енгізілген. Әдеп жөніндегі уәкілдер мемлекеттік органдарда қызметкерлердің мінез-құлқына мониторинг жүргізіп, құқық бұзушылықтардың алдын алу бойынша кеңес береді.
Мемлекеттік деңгейдегі тағы бір маңызды тетік – «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы. Бұл модель бойынша, азаматтардан түскен шағымдар мен ұсыныстар жедел қарастырылып, мемлекеттік органдар қоғаммен тұрақты диалог жүргізеді. Азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру үшін түрлі ақпараттық кампаниялар, әлеуметтік жарнамалар және түсіндіру іс-шаралары ұйымдастырылады.
Жоғарыда аталған барлық шаралар кешенді түрде жүзеге асырылған жағдайда ғана жемқорлық деңгейін едәуір төмендетуге мүмкіндік береді. Қазақстан тәжірибесі көрсеткендей, заңнаманы жетілдіру, цифрландыруды дамыту, ашықтық пен есептілікті қамтамасыз ету, алдын алу шараларын күшейту – мемлекеттік деңгейдегі күрестің негізгі тіректері болып табылады. Бұл бағыттағы тұрақты әрі жүйелі жұмыс мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтып, әділдік қағидатын орнықтыруға жол ашады.
ҚОҒАМДЫҚ ДЕҢГЕЙДЕГІ АЛДЫН АЛУ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
Сыбайлас жемқорлықпен тиімді күрес тек мемлекеттік құрылымдардың қызметімен шектелмеуі тиіс. Қоғамдық деңгейдегі алдын алу шаралары, азаматтық жауапкершілікті арттыру және адалдық мәдениетін қалыптастыру – бұл бағыттағы күрестің маңызды құрамдас бөліктері. Мемлекет пен қоғам бірлесе әрекет еткен жағдайда ғана сыбайлас жемқорлыққа қарсы иммунитет қалыптасады.
Алдын алу жұмыстарының негізгі мақсаты – жемқорлық әрекеттерін болдырмау үшін қолайлы орта құру. Бұл үшін ең алдымен қоғамдық санада парақорлыққа және заңсыз пайда табудың кез келген түріне мүлде төзбеушілік қалыптастыру қажет. Қоғамдағы әрбір адам сыбайлас жемқорлықтың жеке өміріне және мемлекет дамуына тигізетін зиянын айқын түсінуі тиіс. Бұл көзқарас орнықпайынша, заңдық шаралар қаншалықты қатаң болса да, мәселе түбегейлі шешілмейді.
Білім беру жүйесі қоғамдық деңгейдегі алдын алу шараларының негізгі платформаларының бірі болып саналады. Мектеп жасынан бастап оқушыларға адалдық, әділдік, жауапкершілік және заңға бағыну құндылықтарын үйрету – жемқорлықсыз болашақтың кепілі. Қазіргі таңда көптеген білім беру мекемелерінде «Адал ұрпақ» клубтары мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы бұрыштар ашылып, түрлі интерактивті сабақтар, дебаттар және тренингтер өткізіледі. Бұл шаралар жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін арттырып қана қоймай, оларды азаматтық ұстанымға баулиды.
Жоғары оқу орындарында да осы бағыттағы жұмыстар белсенді жүргізілуде. «Саналы ұрпақ» жобасы аясында студенттер арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті нығайтуға бағытталған акциялар, ғылыми конференциялар, театрландырылған қойылымдар ұйымдастырылады. Мұндай іс-шаралар теориялық білімді нақты өмірлік жағдайлармен байланыстырып, жастардың құқықтық және этикалық тұрғыдан саналы таңдау жасауына ықпал етеді.
Бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі ерекше. Телевидение, радио, баспасөз және интернет-платформалар арқылы жемқорлықтың зияны, оған қарсы қабылданып жатқан шаралар және азаматтардың қатысу мүмкіндіктері туралы кеңінен ақпарат тарату – қоғамдық пікір қалыптастырудың тиімді жолы. Сонымен қатар, журналистік зерттеулер мен ашық жарияланған фактілер мемлекеттік органдарды да, қоғамды да сергек болуға мәжбүрлейді. БАҚ-тағы тақырыптық бағдарламалар мен арнайы айдарлар азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттырып, жемқорлыққа қарсы мәдениетті бекемдей түседі.
Әлеуметтік желілер де қоғамдық деңгейдегі алдын алу шараларының қуатты құралына айналды. Қазіргі таңда Facebook, Instagram, TikTok және X (бұрынғы Twitter) сияқты платформаларда сыбайлас жемқорлық фактілерін жариялау, түсіндіру видеоларын тарату және қоғамдық пікірталас жүргізу кеңінен қолданылады. Әсіресе, қысқа әрі мазмұнды бейнероликтер жастар аудиториясына әсер етуде жоғары тиімділік көрсетуде.
Үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) мен қоғамдық бірлестіктердің қызметі де маңызды. Олар мемлекеттік құрылымдардан тәуелсіз жұмыс істей отырып, қоғамның түрлі топтарына бағытталған жобаларды жүзеге асырады. Мысалы, заңгерлерден құралған мобильді топтар шалғай ауылдарды аралап, азаматтарға тегін құқықтық кеңес береді, сыбайлас жемқорлық фактілерін хабарлау жолдарын түсіндіреді. Мұндай жұмыстар адамдардың өз құқықтарын қорғауға деген сенімін арттырады.
Қоғамдық бақылау институттарын дамыту да жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастырудың маңызды бөлігі. Мемлекеттік сатып алу, бюджет қаражатын бөлу, инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру сияқты салаларда азаматтық бақылау жүргізу – ашықтық пен есептілікті қамтамасыз етудің сенімді тәсілі. Бұл бағытта «Ашық бюджеттер» және «Қоғамдық бақылау картасы» жобалары тиімді жұмыс істеп келеді.
Сонымен қатар, мәдениет пен өнер саласы да алдын алу іс-шараларына өзіндік үлес қоса алады. Театр қойылымдары, көркем фильмдер, деректі картиналар мен әдеби шығармалар арқылы жемқорлықтың қоғамға тигізетін зардабын көркем түрде жеткізу – халықтың эмоциялық тұрғыдан түсінуін қамтамасыз етеді. Өнер арқылы берілген ой адам санасында ұзақ сақталады және жеке ұстанымға айналуы мүмкін.
Қоғамдық деңгейдегі алдын алу шаралары әрдайым жүйелі, үздіксіз және кешенді сипатқа ие болуы керек. Бір реттік акциялар немесе науқандар қысқа мерзімде әсер етуі мүмкін, алайда ұзақ мерзімді нәтижеге жету үшін бұл жұмыстарды тұрақты түрде жүргізу қажет. Мұнда ата-аналардың, ұстаздардың, көшбасшы азаматтардың және белсенді жастардың рөлі айрықша.
Түптеп келгенде, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет – бұл жеке адамның ішкі ұстанымы мен мінез-құлық нормаларының жиынтығы. Егер қоғамның басым бөлігі заңға бағынуды және әділдікті өмірлік құндылық деп қабылдаса, онда сыбайлас жемқорлықтың тамыры тереңдей алмайды. Сондықтан алдын алу мен мәдениет қалыптастыру – кез келген мемлекеттің жемқорлықсыз болашағын қамтамасыз ететін негізгі бағыттардың бірі.
БОЛАШАҚҚА БАҒДАР ЖӘНЕ ТИІМДІЛІКТІ АРТТЫРУ ТЕТІКТЕРІ
Сыбайлас жемқорлықпен күрес – бір сәттік науқан емес, үздіксіз жүргізілуі тиіс ұзақ мерзімді процесс. Қазіргі таңда Қазақстанда бұл бағытта белгілі бір жетістіктерге қол жеткізілгенімен, әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мұндай күрес үнемі жаңарып отыратын стратегияны талап етеді. Болашаққа бағдарлау дегеніміз – қазіргі шараларды жетілдірумен қатар, жаңа тәуекелдерді алдын ала болжау және оларға қарсы тиімді механизмдерді әзірлеу.
Бірінші кезекте, құқықтық базаны одан әрі жетілдіру маңызды. Заңнаманың нақты әрі түсінікті болуы, құқықтық нормалардың бір-бірімен қайшылыққа түспеуі, сондай-ақ, олардың тұрақтылығы – сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігін арттырады. Жаңа жағдайларға сәйкес заңдарға дер кезінде түзетулер енгізу, заманауи технологиялардың енгізілуінен туындайтын жаңа қауіптерді ескеру – болашақта туындауы мүмкін олқылықтардың алдын алады.
Екінші маңызды бағыт – цифрлық технологияларды кеңінен қолдану. Көптеген елдердің тәжірибесі көрсеткендей, мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру және жасанды интеллект негізінде басқару процестерін жетілдіру адам факторын азайтып, жемқорлық тәуекелдерін төмендетеді. Қазақстанда бұл бағытта айтарлықтай қадамдар жасалуда, алайда болашақта «толық цифрлық мемлекет» моделіне көшу – ең тиімді шешімдердің бірі болмақ. Мысалы, мемлекеттік сатып алулардың блокчейн технологиясы арқылы жүзеге асырылуы деректердің өзгертілуін мүлде болдырмайды және ашықтықты абсолютті деңгейде қамтамасыз етеді.
Үшінші тетік – кадрлық саясатты жетілдіру. Мемлекеттік қызметке қабылдау жүйесі біліктілік пен кәсіби этика талаптарына қатаң сай келетіндей болуы тиіс. Қызметкерлерді тұрақты түрде қайта даярлау, кәсіби біліктілікті арттыру және этикалық нормаларды меңгерту – олардың адалдығын нығайтады. Сонымен қатар, мансаптық өсу жүйесінде әділдік қағидаты қатаң сақталуы керек: қызметкердің лауазымдық көтерілуі тек еңбегі мен біліктілігіне байланысты болуы шарт.
Төртінші бағыт – қоғам мен мемлекеттің тұрақты серіктестігі. Жемқорлыққа қарсы іс-қимылда мемлекеттік органдардың жеке-дара әрекет етуі жеткіліксіз. Азаматтық қоғам институттары, үкіметтік емес ұйымдар, ерікті бірлестіктер және бизнес құрылымдар бұл процеске белсенді тартылуы қажет. Мұндай серіктестік ашықтықты арттырып қана қоймай, әр тараптың жауапкершілігін де күшейтеді. Мысалы, кәсіпкерлік секторда корпоративтік адалдық стандарттарын енгізу – бизнес ортасында да жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастырудың тиімді жолы.
Бесінші тетік – қоғамда «нөлдік төзімділік» қағидатын орнықтыру. Бұл қағида бойынша кез келген парақорлық фактісі, тіпті ең ұсақ құқық бұзушылық та назардан тыс қалмауы тиіс. Қоғам мүшелерінің өздері заңсыз әрекеттерді көрсе, оны жасырып қалмай, тиісті органдарға хабарлауы – басты шарттардың бірі. Мұндай мәдениет тек заңдық емес, этикалық тұрғыдан да қалыптасуы керек.
Алтыншы бағыт – халықаралық ынтымақтастықты тереңдету. Жаһандану дәуірінде сыбайлас жемқорлық қылмыстары ұлттық шекарамен шектелмейді. Шетелдік компаниялардың қатысуымен жүзеге асатын ірі жобаларда немесе трансшекаралық қаржы операцияларында заңсыз схемалардың пайда болуы мүмкін. Сондықтан Қазақстан халықаралық ұйымдармен, әсіресе, БҰҰ, ЭЫДҰ және Еуропа кеңесі сияқты беделді құрылымдармен тығыз әріптестікті жалғастыруы қажет. Бұл бірлескен тергеулер жүргізуге, тәжірибе алмасуға және жаңа стандарттарды енгізуге мүмкіндік береді.
Жетінші тетік – алдын алу шараларына инвестицияны арттыру. Жемқорлықпен күреске бөлінетін қаражат тек тергеу және жазалау процестеріне ғана емес, сонымен қатар білім беру, құқықтық ағарту, әлеуметтік жарнама және мәдени жобаларға бағытталуы тиіс. Алдын алу жұмыстарына салынған инвестицияның қайтарымы ұзақ мерзімде әлдеқайда жоғары болатыны халықаралық тәжірибемен дәлелденген.
Сегізінші бағыт – қоғамдағы құндылықтар жүйесін жаңғырту. Егер материалдық байлық пен жеке пайда бірінші орынға қойылып, адал еңбек екінші кезекте тұрса, онда жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігі шектеулі болады. Мектептен бастап, еңбек ұжымдарына дейін әділдік, адалдық және жауапкершілік құндылықтарын насихаттау – стратегиялық маңызы бар жұмыс.
Тоғызыншы тетік – ашық статистика және есептілік жүйесі. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың нақты нәтижелерін халық біліп отыруы керек. Бұл үшін арнайы онлайн-платформаларда жыл сайынғы есептер, тергеу статистикасы және алдын алу шараларының тиімділігі туралы ақпарат жариялануы тиіс. Ашық деректер – қоғамның мемлекетке деген сенімін нығайтатын басты факторлардың бірі.
Соңғы, оныншы бағыт – болашақ мамандарды даярлау жүйесін жетілдіру. Заңгерлер, экономистер, мемлекеттік басқару мамандары, журналистер – бәрі де сыбайлас жемқорлыққа қарсы білім мен дағдыларға ие болуы қажет. Бұл үшін университеттерде тиісті пәндерді оқыту, тәжірибелік семинарлар өткізу және шетелдік үздік тәжірибелерді үйрету маңызды.
Осы аталған бағыттар кешенді түрде жүзеге асырылғанда ғана Қазақстанда сыбайлас жемқорлық деңгейін айтарлықтай төмендетуге және болашақ ұрпақ үшін адалдық пен әділдікке негізделген қоғам құруға мүмкіндік туады. Болашаққа бағдар – бүгінгі шешімдерден басталады. Егер бүгін алдын алу мен мәдениет қалыптастыруға күш салынса, ертең жемқорлыққа төзбеушілік – әрбір азаматтың табиғи ұстанымына айналады.
Сыбайлас жемқорлық – мемлекеттің экономикалық дамуын тежейтін, әлеуметтік теңсіздікті күшейтетін және құқықтық мәдениетті әлсірететін күрделі қоғамдық құбылыс. Қазақстан тәжірибесі көрсеткендей, бұл мәселемен күрес тек жазалау шараларымен шектелмей, алдын алу, мәдениет қалыптастыру және ашықтықты қамтамасыз ету бағытында жүйелі жұмыстарды талап етеді.
Жүргізілген талдау нәтижесінде сыбайлас жемқорлықтың зардаптары көпқырлы екені анықталды: экономикалық салада – бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуы, шетелдік инвестициялардың азаюы және көлеңкелі экономиканың өсуі; әлеуметтік салада – халықтың мемлекетке деген сенімінің әлсіреуі, білім мен медицина сапасының төмендеуі және жастардың құндылық жүйесінің бұзылуы.
Мемлекеттік деңгейде қабылданып жатқан заңнамалық және институционалдық шаралар – уәкілетті органдардың жұмысы, мемлекеттік қызметтердің цифрландырылуы, халықаралық ынтымақтастық және қоғамдық бақылау механизмдері – жемқорлықты азайтуға бағытталған маңызды қадамдар. Дегенмен, бұл процестің тиімділігі қоғамның белсенді қатысуынсыз толық жүзеге аспайды.
Қоғамдық деңгейдегі алдын алу – мектептен бастап, жұмыс орындарына дейін адалдық қағидатын қалыптастыру, БАҚ пен әлеуметтік желілер арқылы тұрақты ақпараттандыру, үкіметтік емес ұйымдардың белсенді жұмысы – ұзақ мерзімді нәтижеге жетудің басты кепілі.
Болашаққа бағдар ретінде құқықтық базаны жетілдіру, толық цифрлық мемлекеттік басқару моделіне көшу, кадрлық саясатты әділ жүргізу, «нөлдік төзімділік» қағидатын орнықтыру және халықаралық тәжірибені белсенді енгізу ұсынылады.
Жемқорлықсыз қоғам құру – бір күндік міндет емес, бірақ стратегиялық мақсат ретінде оның жүзеге асуы Қазақстанның тұрақты дамуының, ұлттық қауіпсіздігінің және халықаралық беделінің негізгі кепілі болып табылады. Бұл жолда мемлекет пен қоғамның бірлескен, үздіксіз және жауапты әрекеті шешуші рөл атқарады.
«Жетісу-Ақпарат»
