«Байырғы дәстүрлі құндылықтарымызға оралу қажет». Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт ТОҚАЕВТЫҢ амандасу әдебіне қатысты бұл сөзі қоғамда түрлі пікір туғызды. Президент ер адамдардың бір-бірімен құшақтасып, сүйісіп амандасуы қазақтың дәстүрлі әдетіне тән емес екенін айтып, ұлттық амандасу мәдениетіне қайта мән беруге шақырды.
Бұл пікірді амандасудың белгілі бір түріне қойылған талап ретінде ғана қабылдау жеткіліксіз. Өйткені сәлемдесу – ұлттың күнделікті мәдениетін танытатын қарапайым болғанымен, мәні терең әдет. Қазақтың дәстүрлі қоғамында сәлемнің орны ерекше болған. Үлкенге сәлем беру – әдеп, жасы үлкенді сыйлау – парыз, келген адаммен амандасу – қалыпты мәдениет. «Сәлем – сөздің анасы» деген ұғымның өзі осыдан туындаса керек.
Сәлемдесу арқылы адам қарсы алдындағы жанға құрметін білдіреді. Ал сәлемге жауап беру – сол ізетті қабылдау. Демек, сәлем – екі адамның арасындағы бірнеше секундтық әрекет қана емес, адамнан адамға берілетін сыйластықтың белгісі.
Бүгінде қоғам өзгерді. Қарым-қатынас еркіндеді. Жаһандану түрлі мәдениеттерді жақындастырды. Бұл – заңды құбылыс. Алайда сырттан келген мәдени ықпал ұлттық әдептің орнын түгел баспауы керек. Өйткені жаңару, тамырдан ажырау деген сөз емес. Біз әлемге ашық бола отырып, өзімізге тән әдеп пен мәдениетті де сақтай аламыз. Мәселе құшақтасып немесе қол алысып амандасуда ғана емес. Ең маңыздысы – адамның қоғамдық ортада өзін қалай ұстайтыны. Үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету, өзгенің шекарасын құрметтеу, орынсыз әрекеттен тартыну – мәдениеттіліктің негізгі белгілері. Сондықтан амандасу әдебіне қатысты пікірталасты «дұрыс» немесе «бұрыс» деген екі ұғымның аясында ғана қарастыру орынсыз. Бұл мәселе бізді «Қандай мәдениетті қоғам болғымыз келеді?» деген маңызды сұраққа жетелейді.
Ұлттық дәстүрдің құндылығы оның сыртқы формасында ғана емес, адамды тәрбиелейтін мазмұнында. Егер сәлемдесу үлкенге құрметті, кішіге ізетті, жалпы адамға деген сыйластықты қалыптастырса, оның қоғам үшін маңызы да осында. Ал мұндай мәдениет ең алдымен отбасынан басталады. Балаға «үлкенге сәлем бер» деп үйретуден бұрын оның үлкендердің өзара қалай амандасатынын көргені маңызды. Себебі ұрпақ тәрбиесінде талаптан гөрі үлгі әлдеқайда әсерлі. Президенттің сөзі осыны тағы бір еске салғандай.
Біз дәстүр туралы қаншалықты жиі айтамыз? Ал оны күнделікті өмірімізде қаншалықты көрсетіп жүрміз? Өйткені ұлттық болмыс ұранмен емес, мінезбен танылады. Сол мінездің қарапайым көріністерінің бірі – сәлемдесу. Бір ауыз «Амансыз ба?» деген сөздің өзінде адамға деген назар, құрмет пен жылылық бар. Ендеше, амандасу әдебі туралы әңгіме – ұсақ мәселе емес. Ол біздің өзара қарым-қатынасымызға, тәрбиемізге, ұлттық мінезімізге бір сәт үңілуге мүмкіндік береді. Сәлемге құрметпен қараған қоғам– адамға да құрметпен қарайды.
Аяжан ДӘУЛЕТЖАН
