Мемлекет жас кәсіпкерлерді қолдауға бағытталған арнайы жобаларды іске асырып отыр. «Жастар кәсіпкерлігін дамыту» бағдарламасы аясында 21–35 жас аралығындағы азаматтар жеңілдетілген несие мен грант ала алады. 2024 жылы «Жастар практикасы», «Бизнестің жол картасы» және «Ауыл аманаты» жобалары бойынша 50 мыңнан астам жас кәсіпкерге қолдау көрсетілген. Сонымен қатар, «Astana Hub», «Tech Garden» сияқты стартап-алаңдар жас мамандарға өз идеяларын іске асыруға мүмкіндік беруде.
Дегенмен, мүмкіндіктермен қатар қиындықтар да қатар жүреді. Сарапшылардың айтуынша, жастардың басты проблемаларының бірі – қаржылық сауаттылықтың төмендігі. Жас кәсіпкерлер бизнес-жоспар жасауда, нарықты талдауда, салық жүйесін түсінуде жиі қиналады. Экономист Ұлан Нұржанұлының пікірінше, көп жағдайда кәсіп бастауға берілетін мемлекеттік гранттар тиімді пайдаланылмайды. «Қаржыны дұрыс игермеу, тәуекелді есептемеу, маркетингтік зерттеу жүргізбеу – жастардың жобаларының ұзаққа бармауына себеп болып отыр», – дейді ол.
Тағы бір маңызды мәселе – нарықтағы бәсекелестік. Жастардың шағын бизнеске қадам басуы жақсы болғанымен, олар ірі компаниялармен тең дәрежеде бәсекеге түсе алмайды. Әсіресе, азық-түлік, қызмет көрсету және сауда салаларында шетелдік өнімдер мен трансұлттық компаниялардың басымдығы байқалады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та бұл мәселеге бірнеше рет тоқталып, отандық кәсіпкерлерді қолдаудың стратегиялық маңыздылығын атап өткен.
Жас кәсіпкерлердің тағы бір бөлігі ауылдық жерлерде орналасқан. Олардың мүмкіндігі қалалық жастарға қарағанда шектеулі. Интернеттің әлсіздігі, логистикалық кедергілер, инфрақұрылымның дамымауы ауылдағы стартаптардың дамуын тежейді. Дегенмен, «Ауыл шаруашылығын қаржылай қолдау қоры» арқылы берілетін жеңілдетілген несиелердің арқасында мал шаруашылығы мен егіншілік саласында жастардың белсенділігі артып келеді.
Жетісу облысында соңғы жылдары жастардың кәсіпкерлікке бет бұруы жиілеген. Аймақтағы статистикаға сүйенсек, 2024 жылы 1 мыңнан астам жас кәсіпкер түрлі грант иегері атанған. Олар көбіне ауыл шаруашылығы, қызмет көрсету, IT саласында кәсіп бастаған. Экоерікті Ғазиз Аманжолұлының айтуынша, жастардың табиғи өнім өндіруге, экологиялық таза жобаларға қызығушылығы артып отыр. «Жас буын бизнестен тек пайда емес, қоғамға пайда әкелуді де көздей бастады. Бұл – қуантарлық үрдіс», – дейді ол.
Сонымен бірге, психологиялық кедергілер де үлкен мәселе болып отыр. Көптеген жастардың кәсіп бастауға ынтасы бар, бірақ қорқынышы басым. Жас кәсіпкер Шынар Төлешова бұл жайында: «Көптеген қатарластарым тәуекелге баруға қорқады. Қаржыдан айырылып қалудан, істің жүрмей қалуынан үрейленеді. Бірақ батыл қадам жасамасаң, жетістікке жету қиын», – дейді.
Жас кәсіпкерлер үшін қазіргі таңда IT және цифрлық технологиялар саласы ең тиімді бағыттардың бірі саналады. Соңғы жылдары Қазақстанда мобильді қосымша жасаушылар, интернет-дүкендер, онлайн қызмет ұсынушылар қатары көбейген. Бұл салада үлкен қаржы салуды қажет етпейді, ең бастысы – білім мен идея. Мемлекет те осы бағытты қолдау үшін стартап конкурстарын жиі ұйымдастырып келеді.
Жастардың кәсіпкерлікте табысты болуы үшін тәжірибелі менторлардың, бизнес-инкубаторлардың рөлі зор. Өкінішке қарай, Қазақстанда мұндай тәжірибе әлі кең таралмаған. Шетелдерде студенттік кәсіпкерлікті қолдайтын жүйе дамыған, ал бізде университеттер жанында кәсіпкерлікті үйрететін орталықтар енді-енді қалыптасып келеді.
Жастар кәсіпкерлігінің болашағы Қазақстан үшін ерекше маңызды. Сарапшылардың айтуынша, 2030 жылға қарай елдегі еңбек нарығы түбегейлі өзгереді: дәстүрлі мамандықтардың орнына цифрлық технологиялар, жасыл энергетика, шығармашылық индустриялар алға шығады. Бұл үрдіс жастардың жаңа кәсіп ашуына жол ашады. Мәселен, мобильді қосымшалар жасау, онлайн білім беру, экотуризм, агротехника саласында жас буынның мүмкіндігі мол.
Халықаралық тәжірибеге қарасақ, көптеген елдерде студенттік кәсіпкерлікті қолдау жақсы жолға қойылған. Мәселен, Оңтүстік Кореяда жастардың стартаптарын дамыту үшін арнайы технопарктер құрылған, онда университет түлектері тегін кеңсе, менторлық қолдау, маркетингтік зерттеулер ала алады. АҚШ-та «Silicon Valley» үлгісіндегі акселераторлар жастардың шағын идеяларын ірі бизнеске айналдырып келеді. Еуропаның бірқатар елдерінде студенттерге кәсіп ашуға пайызсыз несие беру тәжірибесі кең тараған.
Қазақстанда мұндай жүйе енді қалыптасып келеді. Соңғы жылдары Назарбаев Университетінде, Алматыдағы және Астанадағы бірнеше жоғары оқу орындарында бизнес-инкубаторлар жұмыс істей бастады. Олар студенттерге бизнес-жоспар жасауды үйретіп қана қоймай, инвесторлармен кездестіруге мүмкіндік береді. Дегенмен, әлі де болса қолдау тетіктерін кеңейту қажеттігі байқалады.
Елімізде іске асқан табысты жобалардың мысалы да бар. Мәселен, Алматыда 25 жасар кәсіпкер ашқан экологиялық қаптамалар шығаратын стартап бүгінде отандық ірі супермаркеттерге өнім жеткізуде. Тағы бір мысал – Жетісу өңіріндегі жас кәсіпкерлердің органикалық бал өндірісі жобасы. Олар тек ішкі нарықпен шектелмей, Қытай мен Түркияға экспортты жолға қойған. Бұл – жастардың дұрыс бағытты таңдап, еңбекқорлықпен табысқа жете алатынын көрсетеді.
Жас кәсіпкерлердің болашағына сенім артуға себеп көп. Мемлекет тарапынан қаржылай көмек, салықтық жеңілдіктер, арнайы оқыту курстары көбейіп келеді. Ең бастысы – жастардың өздері ізденуден, жаңалық ашудан жалықпайды. Бүгінгі буын үшін кәсіпкерлік тек табыс табудың жолы емес, өзін-өзі жүзеге асырудың, қоғамға пайда әкелудің мүмкіндігіне айналып отыр.
