Ұйқы – адам ағзасының ең маңызды қажеттіліктерінің бірі. Дегенмен, көптеген адамдар жұмыстың көптігіне, әлеуметтік өмірдің қарқындылығына немесе заманауи технологиялардың әсеріне байланысты ұйқыға жеткілікті уақыт бөле алмайды. Бірақ аз ұйықтап, сергек жүру мүмкін бе? Бұл сұраққа ғалымдар әртүрлі зерттеулер арқылы жауап іздеп келеді.
Ұйқының рөлі және оның тапшылығының салдары
Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, ұйқы ағзаның өзін-өзі қалпына келтіруі үшін аса қажет. Ұйқы кезінде ми ақпараттарды өңдейді, иммундық жүйе нығаяды, гормондар тепе-теңдігі сақталады. Ұйқының ұзақ уақыт жетіспеуі есте сақтау қабілетінің төмендеуіне, иммунитеттің әлсіреуіне және жүрек-қан тамыр ауруларының даму қаупінің артуына әкелуі мүмкін.
Стэнфорд университетінің зерттеулері бойынша, күніне 6 сағаттан аз ұйықтайтын адамдардың когнитивті қабілеттері 24 сағат ұйықтамаған адаммен бірдей деңгейге дейін төмендейді. Ал Ұлыбританиядағы Ұлттық ұйқы қорының мәліметінше, жеткіліксіз ұйқы жол-көлік оқиғаларының 20%-ына себепші болады.
Аз ұйықтап, сергек жүру мүмкін бе?
Кейбір адамдар аз ұйықтаса да, өзін сергек сезінетінін айтады. Мұның себебі – әр адамның ұйқыға деген қажеттілігі әртүрлі. DEC2 деп аталатын сирек гендік мутациясы бар адамдарға (жалпы халықтың шамамен 1%-ы) күніне 4-5 сағат ұйықтау жеткілікті. Гарвард университетінің зерттеулеріне сәйкес, бұл гені бар адамдар ұйқыдан кейін жылдам қалпына келеді және шаршауды азырақ сезінеді.
Алайда көпшілік үшін аз ұйықтау ұзақ мерзімді проблемаларға алып келеді. Ұйқының тапшылығы созылмалы стресс деңгейін жоғарылатып, Альцгеймер ауруының даму қаупін арттырады.
Ұйқыны қалай тиімдірек етуге болады?
Егер уақыт тапшылығына байланысты ұйқыны қысқартуға тура келсе, оның сапасын барынша жақсарту маңызды. Мына тәсілдер көмектесе алады:
- Полифазалық ұйқы – кейбір зерттеушілер адамдардың күндіз бірнеше қысқа уақыт аралығында ұйықтауы тиімді болуы мүмкін деп санайды. Мысалы, Uberman әдісі бойынша тәулігіне 6 рет 20 минуттан ұйықтау ұсынылады. Бірақ бұл жүйеге бейімделу өте қиын.
- Ұйқы гигиенасы – ұйқыға дейін экраннан алыстау, бөлмені қараңғылау және тұрақты кестені сақтау ұйқы сапасын жақсартады.
- Мелатонин мен жарық – кешкі уақытта көгілдір жарықтан аулақ болу, ал таңертең табиғи жарыққа шығу циркадтық ырғақты реттеуге көмектеседі.
Аз ұйықтап, сергек жүру мүмкіндігі жеке адамның генетикасына, өмір салтына және дағдыларына байланысты. Бірақ ғылымның қазіргі тұжырымдары бойынша, көпшілік үшін ұзақ мерзімді ұйқы тапшылығы денсаулыққа зиянды. Егер ұйқыны қысқартуға тура келсе, оның сапасына мән беру өте маңызды.
Жетісу-Ақпарат
Фото: ЖИ
