Қазақылықты айшықтап тұратын ою-өрнекті шапан, басқада киімдерімізге әдемілеп орналастырып, «біздің өнім» деп жарияға жар салып жатамыз. Алайда киімдердегі сол оюдің мәнін ұғып, өрнектің тарихын білеміз бе? Рас, бүгінде көптеген шапанмен киімде оюды әдемілеп орналастырып, өрнекті жақсылап пайдаланып жатамыз. Әр ою-өрнектің өз мағынасы бар.
Ғалымдар мен этнографтардың зерттеулеріне сүйенсек, оюлардың жалпы саны бүгінде 200-ден асады (алайда олардың туынды нұсқалары мен өңделген түрлерін есептегенде 500-ден асып кетеді). Әлкей Марғұлан бастаған ғұламалар бұл мұраны көшпелілер цивилизациясының «жазусыз тілі» деп бағалаған. Ежелгі замандарда әр сызық пен бейненің өз мағынасы, өз хабары болған. Мысалы, ең көп таралған «қошқар мүйіз» оюы болса, оның өзі бүгінде 30-дан астам түрге бөлініп, әрқайсысы қолданылу аясына қарай мағынасын өзгертіп отырады. Бүгінгі таңда бұл өнер түрі тек мұражай жәдігері болып қалмай, заманауи қолданыста нағыз ренессанс дәуірін бастан кешіп жатыр. Қазіргі сән индустриясында, сәулет өнерінде және цифрлық дизайнда ою-өрнек ұлттық брендтің негізгі элементіне айналды.
Кей мамандар ермен қыздың киімдеріне екі бөлек ою бедерленетінін айтады. Мысалы, қыз балалардың бешпетіне, көйлегіне гүл тәрізді немесе қанатты қарлығаш секілді өрнектер бейнеленген. Ал ер баланың киміне найзаның ұшы, бүркіт, қошқар мүйіз секілді өрнектерді батыр, алғыр болсын деген ырыммен жасаған.
– Кей кәсіпкерлеріміздің масқарасы деп айтсақта болатын шығар, көптеген шапанның жағасына, мойынына әйелдерге арналған «түйетабан» өрнегін тігіп тастағандар бар. Өкініштісі оны алып, құдалыққа басқада думанда бір-біріне сыйлап жатады. Сол сияқты «құс қанаты» өрнегінде қалай болса солай пайдаланатындар бар. Бұны қазақы оюдың, өрнектің мағынасын білмейтіндер істеп жатыр, – дейді дизайнер, арнайы брендпен айналысып жүрген Жанар Мұратова.
Жанар ханым Instagram әлеуметтік желісінде осы турасында видеоларды жиі жариялап, әр ою-өрнектің мағынасын айтып отырады. Сән үшіндеп жапсыра бермеуге үндейді. Бұл сөздің де жаны бар. Ою-өрнекті орынысыз пайдаланып, сахнаға шығып жүргендерде бар.
Алайда бұл пікірмен келіспейтіндер де бар. Олар ою кеңістік арқылы түрленеді және көлемге ғана бағынады дейді.
Киім үлгілерін тынымсыз зерттеген шебер Сабыркүл Асанованың Baq.kz сайтына берген сұхбаттарының бірінде: – Кей уақытта подиумнан анық көріну үшін сәнгерлерімізге оюлардың айшықтарын үлкендеу, түрлерін өте жарқын етіп жасау керек болады. Оюдың көлемі кіші болып қалса, мінбеден көрінбей қалуы мүмкін. Бірақ дәл қазір маңыздысы, ою-өрнектің орналасу ретінде емес, оның кең көлемде насихатталуында, – дейді.
Бүгінде ұлттық нақыштағы брендті қалыптастыру үшін түрлі киімдер тігіліп, сұранысқа ие болды. Киімдердегі ою-өрнек алыстан менмұндалап тұрады. Сән беріп, қазақылықты айшықтап тұратын ою-өрнекті ұқыпты пайдаланып, ретімен келістірген шеберлердің еңбегі қашанда бағалы?! Ою-өрнек – ұлт ұстыны.
Серік ҚАНТАЙ
