Жаңа құжаттағы маңызды өзгеріс – жаңа саяси институттардың енгізілуі. Атап айтқанда, Вице-президент институтының қайта енгізілуі, заң шығарушы орган – Парламенттің атауын Құрылтай деп өзгерту, сондай-ақ, оның бір палаталы заң шығару органына айналуы реформаның негізгі бағыттарының бірі.
Халық кеңесі атты жаңа институттың құрылуы тың жаңашылдықтардың қатарында. Бұл – конституциялық мәртебеге ие консультативтік орган. Сондай-ақ Қазақстан Халық кеңесі Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Құрылтайдың арасындағы байланысты қамтамасыз ететін кеңесші институт ретінде қарастырылады.
Халық кеңесіне екі негізгі өкілеттік беріледі. Біріншісі – республикалық референдум өткізу туралы бастама көтеру, екіншісі – заң шығару бастамасын ұсыну. Дегенмен бұл Халық кеңесі заңдарды өзі қабылдайды дегенді білдірмейді. Оның басты міндеті – қоғамдағы өзекті әлеуметтік-саяси мәселелерге қатысты халықтың пікірін жинақтап, оларды заң жобалары түрінде ұсыну. Ал заңдарды қабылдау тиісті заң шығару рәсімдері арқылы жүзеге асырылады.
Вице-президент институтына келетін болсақ, дүниежүзінің сексенге жуық мемлекетінде бұндай басқару институты қалыптасқан. Қазақстан үшін де бұл мүлде жаңа тәжірибе емес. Өйткені 1995 жылғы Конституцияға сәйкес елімізде Вице-президент лауазымы болған. Жаңа Конституцияға сәйкес осы институт қайта жаңғыртылып енгізілмек. Конституциялық нормаларға сәйкес Вице-президентті Президент тағайындайды. Алайда бұл тағайындау Парламент депутаттарымен кездесу арқылы жүзеге асырылады. Яғни, бұл құзыретті қызмет тағайындалатын лауазым болғанымен халық өкілдері саналатын депутаттардың қатысуы оның легитимділігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Қазіргі таңда жоғары өкілді заң шығарушы орган – Парламент екі палатадан, яғни Сенат пен Мәжілістен тұрады. Ал жаңа Конституцияға сәйкес ол бір палаталы заң шығарушы орган ретінде жұмыс істейді.
Парламенттің Құрылтай деп аталуының өзі қазақ халқының тарихи дәстүрімен сабақтасып жатыр. Бұл атау ұлттық құндылықтарды дәріптеп, мемлекеттік басқару жүйесіне ұлттық сипат береді. Сонымен бірге мұндай құрылым заң шығару үдерісін жеделдетуге мүмкіндік береді. Өйткені заң жобалары бұрынғыдай бір палатадан екіншісіне ауысып отырмайды. Соған қарамастан әрбір заң жобасы бірнеше оқылымнан өтіп, жан-жақты талқыланғаннан кейін ғана қабылданатын болады.
Партиялық тізім арқылы сайлау қоғамның түрлі әлеуметтік тобының өкілдігіне кең мүмкіндік береді. Оның құрамында азаматтық қоғам институттарының, этномәдени бірлестіктердің, өңірлердің және әртүрлі қоғамдық ұйымның өкілдері қамтылуы көзделеді. Бұл өз кезегінде қоғамның сан алуандығын толық көрсетіп, халықтың әртүрлі әлеуметтік тобының мүдделерін ескеруге мүмкіндік береді.
Қанат Әлихан,
заң ғылымдарының магистрі
