Бір кездері мемлекеттер жер үшін соғысты. Кейін мұнай мен газ әлемдік экономиканың негізгі капиталына айналды. Ал XXI ғасыр адамзатқа мүлде басқа шындықты көрсетті: ең қымбат ресурс – мұнай да, алтын да емес, адамның назары. Бүгінде миллиардтаған доллар өндіріске емес, біздің бірнеше секундтық назарымыз үшін жұмсалады. Себебі кім адамның назарын иеленсе, сол оның таңдауына, талғамына, тіпті көзқарасына ықпал ете алады.
Қазіргі адам бұрын-соңды болмаған ақпарат тасқынында өмір сүріп жатыр. Таңертең көзімізді ашқан сәттен бастап телефон экранына үңілеміз. Әлеуметтік желідегі жаңа бейнелер, жаңалықтар, жарнамалар, хабарламалар бірінен соң бірі ағылып жатады. Біз ақпаратты іздемейміз. Ақпарат бізді өзі іздеп табады. Осы шексіз ағынның арасында әрбір платформа, әрбір бренд, әрбір медиа біздің назарымызды бірнеше секундқа болса да ұстап қалуға тырысады.
Бүгінде назар – жаңа валюта. Әлеуметтік желілерде уақыт өткізген әр минутымыз белгілі бір компания үшін құндылыққа айналады. Қаралым, лайк, пікір, бөлісу – мұның бәрі жай ғана сандар емес. Олар адамның неге қызығатынын, нені ұнататынын, нені сатып алуы мүмкін екенін көрсететін көрсеткіштер. Сондықтан цифрлық кеңістікте біз көбіне тұтынушы ғана емес, назарымыз арқылы пайда әкелетін ресурсқа айналамыз.
Осының салдарынан ақпараттың табиғаты да өзгере бастады. Бұрын журналистің басты міндеті қоғамға маңызды жаңалықты жеткізу болса, бүгінде оның алдына тағы бір талап қойылды – оқырманның назарын жоғалтпау. Соның нәтижесінде әсерлі тақырыптар, қысқа бейнелер, эмоционалды контент көбейді. Бұл тәсіл аудитория жинауға көмектескенімен, кейде ақпараттың сапасы мен тереңдігіне кері әсер етеді. Жылдамдық дәлдіктен, ал эмоция мазмұннан басым түсетін жағдайлар жиілеп барады.
Кино индустриясы да бұл өзгерістен тыс қалған жоқ. Бірнеше онжылдық бұрын көрермен екі-үш сағаттық фильмді сабырмен тамашалайтын. Қазір көптеген адам бірнеше минут сайын телефонына қарап, назарын басқа нәрсеге аударады. Режиссерлер көрерменді алғашқы минуттан қызықтыруға мәжбүр. Әйтпесе оның назары басқа экранға ауып кетуі мүмкін. Демек, бүгінгі шығармашылықтың басты қарсыласы – басқа фильм емес, адамның алаңдаған назары.
Назар үшін күрестің қоғамға пайдасы да, зияны да бар. Бір жағынан, бұл медианы жаңа формат іздеуге, ақпаратты түсінікті әрі тартымды жеткізуге итермелейді. Екінші жағынан, адамдарды таңғалдыруға деген ұмтылыс кейде асыра сілтеуге, жалған сенсацияға және үстірт мазмұнға жол ашады. Қаралым қуалау қоғамдық маңызы бар мәселелердің көлеңкеде қалуына себеп болуы мүмкін.
Ең үлкен қауіп – адамның өз уақытын қалай жұмсап жатқанын байқамай қалуы. Бірнеше минутқа ғана телефон ашқан адам сағаттап әлеуметтік желіде отырып қалуы әбден мүмкін. Ал уақыт – қайтарылмайтын ресурс. Демек, назарымызды жоғалту – өміріміздің бір бөлігін жоғалту деген сөз.
Сондықтан XXI ғасырда медиа сауаттылық бұрынғыдан да маңызды. Ақпаратты таңдай білу, жалған сенсацияны шынайы жаңалықтан ажырату, экран алдында өткізетін уақытты басқару – бұл жай ғана пайдалы әдет емес, қазіргі заман адамының мәдениеті. Назарын басқара алған адам ғана өз таңдауын да, өз болашағын да басқара алады.
Ендеше, XXI ғасырдың ең қымбат байлығы не? Ол – ақша емес, табиғи ресурс емес, тіпті технология да емес. Ол – адамның назары. Себебі бүгінгі әлемде бәрі сол назар үшін күресіп жатыр. Ал өз назарын кімге және неге арнайтынын саналы түрде таңдай алған адам ғана ақпарат ағынында адаспай, өз өмірінің иесі болып қала алады.
Айым АҚЫМЖАН
