Жаңа Конституция уақыт талабына сай қабылданды. Оның мақсаты – заң мен тәртіп қағидаты негізінде адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейту.
Оның негізін адвокатура институты туралы үдерістен аңғару қиын емес. Жаңа Конституцияда адвокаттардың қызметі негізгі 86-бапта нақты жазылған. Ал 1995 жылғы Конституцияда бұл мәселе 16-баптың 3-бөлігінде ғана көрініс тауып, онда адвокаттың тек қорғануға құқығы бар екені көрсетілген. Ал жаңа құжатта қорғаушы институтының мәртебесі едәуір күшейтілді. Бұған Конституцияның 18-бабы, сондай-ақ, 20-21-баптарында бекітілген негізгі қағидаттар негіз болды. Осы қағидаттарды басшылыққа алсақ, әрбір азамат заң үстемдігін құрметтеуге міндетті. Мемлекеттік қызметкер болсын, қарапайым азамат болсын, барлығы заң қағидатын ұстануы қажет.
Сонымен қатар Конституцияда кінәсіздік презумпциясы қағидаты ерекше мәнге ие. Яғни ешкім соттың заңды шешімі немесе үкімі шыққанға дейін кінәлі деп танылмайды. Бұл қағидат мемлекеттік қызметкерге де, жәбірленушіге де, айыпталушыға да, сотталушыға да бірдей қолданылады. Сондықтан бұл қағидалар әрбір азамат үшін заң ретінде қызмет етуі тиіс.
Жаңа Конституцияда бірқатар маңызды құқықтық кепілдік те көрініс тапты. Мәселен, адамның өзіне қарсы айғақ беруге мәжбүрленбеуі, сондай-ақ, діни қызметкерге айтылған сырдың жария етілмеуі сияқты қағидаттар жаңа құжат деңгейінде бекітілді. Бұл қағидалар бұрын қылмыстық және азаматтық процестерде қолданылып келгенімен енді олар конституциялық деңгейде қорғалып отыр. Бұл – адам құқықтарын қорғау бағытындағы маңызды қадам. Осы қағидаларды негізге ала отырып, адвокаттар өз қызметін жүзеге асыруы тиіс.
Адвокатурадағы тағы бір маңызды жаңалық – сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында тергеуші жасайтын айыптау актісімен қатар қорғаушы адвокаттың да қорғану актісін жасау құқығының берілуі. Яғни, қазіргі таңда қорғану актісі мен айыптау актісінің құқықтық дәрежесі бірдей. Бұл – адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудағы адвокаттық қызметтің үлкен жетістігі. Өйткені сотқа екі құжат та қатар ұсынылады. Судья айыптау және қорғану актілеріндегі дәлелдемелерді жан-жақты зерделеп, олардың жеткіліктілігін бағалай отырып шешім қабылдайды. Бұл сот төрелігінің әділ әрі бәсекелі болуына ықпал етеді.
Тағы бір маңызды жаңалық – Қылмыстық процестік кодекстің 210-бабының 1-бөлігінде көзделген адвокаттық сұрау салу. Бұрын мұндай мүмкіндік болған жоқ. Қазіргі таңда адвокат күдіктінің немесе мүдделі тұлғаның мүддесін қорғау мақсатында сұрау салу жасап, қажетті мәліметтерді алуға құқылы. Бұл адвокаттың іс жүргізудегі мүмкіндігін едәуір кеңейтеді.
Жалпы, жаңа заңнамалық нормалар адвокаттардың кәсіби деңгейін көтеруге, олардың қызметін жетілдіруге және сот үдерісіндегі тараптардың бәсекелестігін қамтамасыз етуге бағытталған. Болашақта сот процестері бұрынғыдан да ашық әрі бәсекелі өтеді. Өйткені адвокаттық сұрау салу институты, қорғану актісі және Конституцияда адвокатураға арналған жеке баптың енгізілуі осының барлығына құқықтық негіз қалыптастырып отыр. Мұның бәрі адвокаттардың кәсіби қызметін одан әрі дамытуға мүмкіндік береді және олардың құқық қорғау жүйесіндегі рөлін күшейтеді. Сондықтан жаңа Конституцияны қабылдау арқылы біз саяси-құқықтық жүйені жетілдіру және құқықтық мемлекет құру жолындағы басты мақсаттарды жүзеге асырып келеміз.
Талғат Дүйсебаев
философия докторы, доцент
