Абай: «Адамның бір қызығы бала деген» деймекші ол өмірдің жалғасы, ұлттың болашағы. Қазақ халқы ежелден нәрестеге ерекше мән беріп, оның әр жетілу сәтін киелі санаған. “Балаға жыл он екі ай бақ бер, қырық күн бап бер” деген сөз осының айғағы. Әр дәстүрдің түбінде өмірлік тәжірибе мен даналық жатыр.
Заманына қарай адамы. Бүгінде жас аналар интернет пен медицина кеңесіне сүйеніп, баласын күтуге тырысады. Ал бұрынғы аналар табиғатқа, тәжірибеге, ата-бабаның сөзіне сенген. Екеуіне де өкпе жоқ. Өз дәуіріне сай. Алайда, дәстүрлі күтім мен заманауи медицинаның арасында үйлесім табуға бола ма?
Бұл мақалада сол сұраққа бірге жауап іздеп көрелік. Қазақтың «қырқынан шығару» дәстүрінен бастап, қазіргі жөргек пен маймен сылауға дейінгі тәжірибелерді салыстырып көрейік.
«Қырқынан шығару»: 40 күннің құпиясы
Қазақта жаңа туған нәресте мен анасын қырық күн бойы оңаша ұстау салты бар. Бұл дәстүрдің түбінде медициналық және психологиялық мән жатыр.
Біріншіден, жаңа туған сәбидің иммунитеті әлсіз, сыртқы ортаның микробына тез ұрынады. Қырық күн оқшаулау осыны болдырмаудың халықтық амалы. Екіншіден, ана да босанудан кейінгі күйзеліс пен шаршаудан айығып, қалпына келуі керек. Үшіншіден, «қырқынан шығару» рәсімі отбасылық қуанышты ортақ бөлісіп, ананы қоғамға қайта әкелудің символы. Медицина тұрғысынан қарасақ, педиатрлар жаңа туған кезеңді (неонаталды кезең) 28-40 күн аралығы деп сипаттайды. Яғни, дәстүрлі «қырық күн» ұғымы ғылыммен үндес келеді.
Бұрын халық арасында сәбиді марганцовка қосылған жылы суға шомылдыру кең тараған. Мұның себебі – теріні залалсыздандыру, түйіншек пен бөртпелердің алдын алу. Ал медицина не дейді? Қазіргі дәрігерлер марганцовка ерітіндісін абайлап қолдану керек дейді, себебі тым қою ерітінді теріні күйдіруі мүмкін. Дегенмен, әлсіз (ашық қызғылт) ерітінді жара мен кіндік күтіміне пайдалы деп саналады.
Тұз қосылған су да бұрын антисептик ретінде пайдаланылған. Қазақ «тұз – тазалықтың нышаны» деп санаған. Бірақ қазіргі медицина тұзды судың жиі қолданылуын ұсынбайды, өйткені нәрестенің терісі өте нәзік.
Ал құмалаққа шомылдыру – символдық тазарту мен аурудан қорғаудың ежелгі түрі. Ғылыми дәлелі болмаса да, мұндай рәсімдердің психологиялық әсері бар: ана мен бала арасындағы байланыс нығаяды, сенім қалыптасады.
Шаш пен тырнақты алмау себебі
Қазақ баланың қырқынан шықпай тырнағын, шашын алмайды. Мұның түпкі мәні – сәбиді «пәле-жаладан қорғау», «өмір жасы ұзақ болсын» деген ырым. Ал медицина тұрғысынан, алғашқы апталарда баланың тырнағын кесу қауіпті болуы мүмкін, себебі терісі жұқа әрі тырнақтың астында микроб жиналуы оңай. Сол себепті дәрігерлер де алғашқы айда абай болуды ұсынады.
Қойдың құйрық майымен сылау кең тараған тәсіл. Май теріні жұмсартып, жылу сақтайды, суық тигенде көмектеседі деген сенім бар. Дәрігерлер мұны толық жоққа шығармайды: табиғи майлар (таза, стерильді болса) теріге қорғаныш қабатын береді. Бірақ қазіргі медицина гипоаллергенді балалар кремдерін қолдануды тиімді деп санайды, себебі олар микробсыз әрі теріге жеңіл сіңеді.
Медицина не дейді?
Қазақы дәстүрлердің көпшілігі – жай ырым емес, ғасырлар бойғы тәжірибеден туған өмір мектебі. Ал қазіргі медицина – сол даналықты дәлелдейтін, кейде түзететін ғылым. Бастысы ананың ниеті мен баланың амандығы. Ендеше, дәстүр мен ғылымды қарсы қоймай, үйлестіріп қолдану ең дұрыс жол.
Педиатрлардың айтуынша, жаңа туған баланың терісі – ересектердікіне қарағанда 30% жұқалау және тез тітіркенеді. Сол себепті антисептик ретінде марганцовка немесе тұз қосылған су қолдану кезінде өте мұқият болу керек.
Қазіргі медицина балаларға арналған арнайы сұйық сабын мен теріге жұмсақ майлар (мысалы, вазелин немесе бейтарап табиғи майлар) қолдануды ұсынады.
ДДСҰ (Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы) мәліметінше, нәрестенің терісіне қатты иісті немесе химиялық құрамды өнімдер жағу аллергия тудыруы мүмкін.
Жөргек мәселесі
Соңғы жылдары ата-аналар арасында «памперс баланың терісіне зиян», «бедеулікке әкеледі» деген пікірлер жиі айтылады. Ал педиатр-дәрігерлер не дейді?
Медицина тұрғысынан памперс зиян емес, бірақ дұрыс қолданбау зиян. Мысалы:
-
Жөргекті 3-4 сағат сайын ауыстыру керек;
-
Терісін ауаға шығарып, демалдырып тұру маңызды;
-
Баланың терісі қызарып, бөрткен жағдайда дереу үзіліс жасау керек.
2019 жылы Жапония мен Германия педиатрлары жүргізген зерттеулер көрсеткендей, сапалы, гипоаллергенді жөргектерді дұрыс пайдалану баланың денсаулығына зиян тигізбейді.
Бірақ жылы, табиғи мақтадан тігілген жаялықтардың да артықшылығы бар: ауа өткізгіштігі жоғары және теріні табиғи жолмен қорғайды.
Әлемдік тәжірибе және мәдени ұқсастықтар
Қазақ халқының дәстүрлері көптеген халықтардың ұстанымдарымен үндес.
-
Жапонияда жаңа туған баланы алғашқы 30–40 күн үйден шығармайды. «Satogaeri bunben» деп аталатын кезеңде ана мен баланың қалпына келеді.
-
Үндістанда аналар нәрестені зәйтүн немесе кокос майымен күн сайын сылайды. Бұл да теріні нығайтып, ананың махаббатын білдіретін дәстүр.
-
Түркияда нәрестенің алғашқы қырық күні ерекше сақталады: қонақ қабылдамайды, ананың күтіміне мән береді. Яғни, «қырық күндік күтім» ұғымы – көптеген мәдениеттерде кездесетін жалпы адамзаттық дәстүр.
Қазақстандық педиатрлар мен этнографтар да осы ұқсастықты растайды. Этнограф Ә.Төлеубаев:
«Қазақ салтында әр ырымның артында өмірлік тәжірибе жатыр. Медицина сол тәжірибенің ғылыми түсіндірмесін ғана береді», — дейді.
Бүгінгі таңда жас аналар ата-бабаның үйреткен салты, медицина мен интернет кеңесін байланыстыра алмай әбігерге түседі.
Көптеген аналар дәстүрді сақтауға тырысады, бірақ қауіпсіздік тұрғысынан дәрігерлердің пікірін де ескеріп отырады.
Мысалы, әлеуметтік желілерде аналар клубтарында жиі айтылатын кеңестер: «Қырқынан шыққанша адам көп кірмесін» – дұрыс, себебі иммунитет әлсіз, «Марганцовка қоспаңыз, жай жылы су жеткілікті», «Қойдың майы көмектеседі, бірақ таза болсын».
Бала күтімі тек медициналық процесс емес, мәдени және рухани құндылық. Қазақтың дәстүрлері ғасырлар бойы жиналған өмір мектебі, ал медицина – сол тәжірибенің ғылыми жалғасы.
Біздің ұсыныс: қырқынан шыққанша ананы да, баланы да тыныштықта, таза ортада ұстау, дәстүрлерді сақтай отырып, қауіпсіздік пен гигиена ережелерін ұмытпау, табиғи майлар мен халықтық әдістерді тек дәрігердің кеңесімен қолдану, памперс пен заманауи күтім құралдарын дұрыс пайдалану, бірақ табиғилыққа басымдық беру, әр ананың интуициясына сену, ана жүрегі ешқашан қателеспейді.
Мәулен Әнербай
