Эмоциялық интеллект – бұл соңғы жылдары ғылым мен қоғамда ерекше қызығушылық тудырып отырған ұғымдардың бірі. Ол адамның өз эмоцияларын түсінуі, оларды дұрыс бағытта басқара білуі, сондай-ақ өзгелердің көңіл-күйін сезініп, соған сәйкес қарым-қатынас орната алу қабілетін білдіреді. Психология саласындағы зерттеулер эмоциялық интеллекттің адамның жеке өмірінде де, кәсіби саласында да үлкен рөл атқаратынын дәлелдеп отыр. Қарапайым мысал ретінде, бірдей деңгейдегі білім мен тәжірибеге ие екі маманның ішінде эмоциялық интеллекті жоғары болған адам ұжымға тез бейімделіп, басқалардың сенімін иеленіп, басшылыққа дейін көтерілу ықтималдығы жоғары болады.
Қазіргі заман – бәсекелестік пен ақпараттың көптігі, өзгерістердің жылдамдығымен сипатталады. Мұндай жағдайда адамға тек қана кәсіби білім жеткіліксіз, ол өз эмоциясын игере білуі керек. Өйткені кез келген салада күйзеліс, қысым, күтпеген жағдайлар орын алады. Осы тұста эмоциялық интеллект адамға суыққанды қалып сақтап, дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі. Жоғары эмоциялық интеллекті бар адам күйзелісті жеңіл қабылдайды, эмоциясын сыртқа шығарудың зиянды тәсілдерінен аулақ болып, ішкі тұрақтылықты сақтайды.
Эмоциялық интеллекттің маңызды қыры – ол қарым-қатынастағы үйлесімділікті қалыптастырады. Адамдар арасындағы түсінбеушіліктің көбі бір-бірінің сөзін емес, көңіл-күйін, ниетін, эмоциясын байқамаудан туындайды. Мысалы, жұмыс орнында әріптестің ренішін байқамаған басшы оның ішкі қарсылығын көрмей, тапсырмаларды орындатуға тырысса, ұзақ мерзімде ұжымда шиеленіс пайда болады. Ал керісінше, басшы әріптесінің көңіл-күйін сезініп, оған қолдау көрсетсе, ынтымақтастық пен сенім артады. Бұл ұжымның өнімділігін тікелей арттырады.
Эмоциялық интеллекттің тағы бір қыры – көшбасшылық қасиеттерді дамытуда. Жоғары эмоционалдық сезімталдыққа ие көшбасшы адамдардың жағдайына бей-жай қарамайды, олардың қиындықтарына ортақтасады. Мұндай басшыны ұжымы сыйлап, артынан ереді. Керісінше, эмоциясын басқара алмайтын, ашушаң немесе суыққанды басшылар көбіне ұжымнан қолдау таба алмайды. Сондықтан бүгінгі таңда көптеген халықаралық компаниялар кадр қабылдау кезінде тек кәсіби білім мен тәжірибені емес, үміткердің эмоциялық интеллект деңгейін де бағалайды.
Зерттеулер көрсеткендей, эмоциялық интеллекттің жоғары болуы адамның денсаулығына да оң әсер етеді. Өз эмоциясын игеретін адамдарда күйзелістік жағдай аз кездеседі, жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупі төмен болады. Бұл ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Өйткені адамның ашу-ызасы, ішкі уайымы денеге артық қысым түсіреді. Ал эмоциясын дұрыс реттейтіндер өмірге сабырлы көзқараспен қарап, қиындықтарға бейімделеді.
Қоғамдық тұрғыдан алғанда да эмоциялық интеллект аса маңызды. Қазіргі заманғы әлеуметтік желілерде немесе көпшілік ортасында бір-біріне төзімсіздікпен қарап, түсінбеушіліктер жиі туындайды. Бұл жағдайда эмоциялық интеллект адамдарға сабыр сақтап, басқалардың пікірін құрметтеуге үйретеді. Өзгелердің көзқарасын түсініп, олардың орнына өзін қойып көре алатын адам қоғамда бейбітшілік пен өзара сыйластықты нығайта алады.
Білім беру саласында да эмоциялық интеллектті дамыту – өзекті мәселе. Балаларға тек академиялық білім беру жеткіліксіз, оларды эмоциясын басқаруға, өзгелермен тіл табысуға үйрету керек. Мектеп жасынан эмоциялық интеллекті дамыған бала өскенде өмірдің түрлі саласында табысқа жетуге бейім болады. Ол кез келген ортада өзін сенімді ұстайды, жанындағы адамдардың жағдайына көңіл бөледі. Бұл – болашақта мықты қоғам қалыптастырудың алғышарты.
Эмоциялық интеллекттің тағы бір ерекшелігі – ол табиғи берілген қасиет қана емес, оны дамытуға болады. Арнайы жаттығулар, өзін-өзі тану, психологиялық әдебиеттер оқу, медитация сияқты тәсілдер арқылы эмоциялық интеллектті арттыруға мүмкіндік бар. Мысалы, күн сайын өз эмоцияңды бақылап, «Мен қазір қандай сезімдемін?» деп ойлану – өзін түсінудің алғашқы қадамы. Ал өзгелерді тыңдай білу, олардың сезіміне көңіл бөлу – эмпатияны дамытады.
Сондықтан да қазіргі заманда эмоциялық интеллект – табыстың кілті. Ол адамның кәсіби жетістігіне ғана емес, отбасындағы, қоғамдағы орнына да ықпал етеді. Адам өз эмоциясын басқара отырып, өзгелердің көңіл-күйін сезіне алғанда ғана нағыз үйлесімділік орнайды.
Эмоциялық интеллект тақырыбын жалғастыра түссек, оның өмірдің әр саласына әсері тіпті де кең екеніне көз жеткіземіз. Адам тек өзінің көңіл-күйін басқарумен шектелмейді, ол күнделікті шешім қабылдауда, әлеуметтік қатынаста, отбасындағы рөлін атқаруда да осы қабілеттің маңызын сезінеді. Мәселен, тұрмыстық деңгейдегі ұсақ-түйек жанжалдардың өзі эмоциялық интеллекті жоғары адамдардың қолында оңай шешімін табады. Олар ашуға ерік бермей, мәселені сабырмен талқылап, екі жаққа да ыңғайлы ортақ шешім қабылдай алады.
Эмоциялық интеллекттің қоғамдағы рөлі де ерекше. Қазақстан сияқты көпұлтты, көпмәдениетті қоғамда әртүрлі көзқарастар мен дәстүрлер кездеседі. Мұндай жағдайда адамдардың бір-бірін түсініп, төзіммен қабылдауы – ел ішіндегі тұрақтылықтың басты кепілі. Жастар арасында толеранттылықты арттырудың, этносаралық келісімді нығайтудың ең тиімді жолдарының бірі – эмоциялық интеллектті дамыту. Өйткені ол басқа адамның жағдайын түсінуге, тілін, дінін, мәдениетін сыйлауға жетелейді.
Сонымен қатар эмоциялық интеллект қазіргі заманғы технологиялық дәуірде де маңызды болып отыр. Әлеуметтік желілерде, виртуалды кеңістікте қарым-қатынас шынайы эмоциясыз өтеді де, адамдардың бір-бірін дұрыс түсінбеуі жиілейді. Мұндай ортада агрессия мен негатив тез тарайды. Ал эмоциялық интеллектті дамытқан адам онлайн кеңістікте де өзін ұстай біледі, өзгелерге тіл тигізбей, мәдени қарым-қатынас орнатуға тырысады. Бұл тек жеке тұлғаның абыройына емес, тұтас қоғамның мәдениетіне әсер етеді.
Кәсіби ортаға қайта оралсақ, эмоциялық интеллект әсіресе клиентпен тікелей жұмыс істейтін мамандар үшін ауадай қажет. Медицина қызметкерлері, мұғалімдер, психологтар, менеджерлер, дипломаттар – бәрі де адамдармен жұмыс істегендіктен, өз сезімдерін дұрыс пайдаланып, басқалардың көңіл-күйін түсіну арқылы кәсіби беделін арттыра алады. Қарапайым мысал: дәрігердің пациентке жылы қабақ танытуы оның тезірек сауығуына ықпал етеді. Ал мұғалімнің оқушысына жанашырлықпен қарауы оқудағы нәтижеге әсер етеді.
Эмоциялық интеллекттің маңызын ғылым да дәлелдеп отыр. Америкалық психолог Дэниел Гоулман өзінің зерттеулерінде IQ мен EQ-ді салыстыра келе, кәсіби табыстың 80 пайызы эмоциялық интеллектке байланысты екенін көрсеткен. Бұл дерек білім мен тәжірибенің орны бөлек болғанымен, эмоцияны басқару қабілеті әлдеқайда маңызды екенін дәлелдейді. Адам өз ойын дұрыс жеткізе алмаса, өзгелермен тіл табыса алмаса, қанша білімді болса да, оның әлеуеті толық ашылмайды.
Отбасылық өмірде де эмоциялық интеллект ерекше рөл атқарады. Ерлі-зайыптылар арасындағы сыйластық, ата-ана мен бала арасындағы сенім, туыстар арасындағы түсіністік – барлығы эмоцияны басқаруға негізделеді. Әсіресе қазіргі заманда жұмысбасты ата-аналардың балаларымен аз уақыт өткізуі, жасөспірімдердің әлеуметтік желілерге тәуелділігі секілді мәселелерде эмоциялық интеллект көп көмегін тигізеді. Ата-ана баланың көңіл-күйін түсініп, оған уақытында назар аударса, отбасы ішіндегі жанжал азаяды.
Әлемдік тәжірибеде эмоциялық интеллектті дамытуға арналған арнайы тренингтер, бағдарламалар бар. Кейбір елдерде мектеп бағдарламасына да енгізілген. Қазақстанда да мұндай бастамалар қолға алынуы тиіс. Себебі эмоциялық интеллекті жоғары ұрпақ – ертеңгі қоғамның мәдениетті, толерантты, табысты мүшелері болмақ.
Эмоциялық интеллекттің тағы бір қыры – ол адамның өзін-өзі дамыту қабілетіне тікелей байланысты. Өзін түсінбеген адам өзгелерді де дұрыс түсіне алмайды. Күнделікті өмірде көптеген адамдар «Мен неге ашуландым?», «Менің бұл әрекетімнің себебі неде?» деген сұрақтарды өзіне қоймайды. Нәтижесінде эмоциясын бақыламай, айналасына негатив таратумен шектеледі. Ал эмоциялық интеллекті дамыған адам әрбір жағдайға рефлексия жасап, өзінің ішкі күйін талдай алады. Бұл әдет уақыт өте келе оны сабырлы, байсалды, парасатты тұлғаға айналдырады.
Жоғары эмоциялық интеллект адамның тіл табысу дағдысын жақсартады. Мәселен, ұжымдық ортада түрлі мінезді адамдар кездеседі: біреуі тым ашушаң, біреуі тұйық, енді бірі барлығын әзілмен шешуге тырысады. Осындай ортада эмоциялық интеллекті жоғары адам әрқайсысының ерекшелігін қабылдап, соған қарай қарым-қатынас орнатады. Мұндай адамдар сирек жанжалға барады, керісінше, өзгелерді біріктіріп, «көпір» бола алады.
Эмоциялық интеллекттің қоғамдағы мәдениеттілікке қосатын үлесі де орасан зор. Мәдениет тек өнер немесе дәстүрмен шектелмейді, ол адамдардың бір-біріне деген қарым-қатынасынан да көрінеді. Қоғамда эмоциялық интеллекті дамығандар көп болса, онда адамдардың бір-біріне төзімі артып, агрессия азаяды, ал сенім күшейеді. Мұндай ортада шығармашылық, инновация, бірлескен еңбек өнімдірек болмақ.
Жастар арасында эмоциялық интеллекттің қажеттілігі ерекше байқалады. Жасөспірім шақ – эмоцияға толы кезең. Бұл уақытта бала өзін қоғамнан іздейді, өзгелердің пікіріне тәуелді болады. Егер оған эмоциясын басқара білу үйретілмесе, ол өзіне сенімсіз, күйзеліске бейім болып өседі. Ал егер мектептен бастап балаларға эмоциялық интеллект негіздері түсіндірілсе, олар болашақта сенімді, жауапты, өзгеге жанашыр тұлға болып қалыптасады.
Бүгінде әлемдік еңбек нарығында жұмыс берушілердің көбі жаңа қызметкерді қабылдағанда тек кәсіби қабілетін емес, «soft skills» деп аталатын жұмсақ дағдыларын да тексереді. Оның ішінде ең бастысы – эмоциялық интеллект. Өйткені командада тек білімді ғана емес, тіл табыса білетін, эмоциясын реттейтін, өзгелерді қолдайтын адам қажет. Осы себепті эмоциялық интеллект – XXI ғасыр маманының басты қаруы саналады.
Ең қызығы, эмоциялық интеллект табиғаттан берілген тұрақты қабілет емес. Оны кез келген жаста дамытуға болады. Арнайы жаттығулар жасау арқылы адам өз эмоциясын бақылауды үйрене алады. Мысалы, күнделікті кешкі уақытта өз сезімін қағазға түсіріп отыру, басқалармен сөйлескенде олардың эмоциясына назар аудару, ашуланған сәтте дереу жауап бермей, біраз тыныстау – бәрі де эмоциялық интеллектті күшейтетін қарапайым әдістер.
Кейбір адамдар үшін музыка тыңдау, кітап оқу, табиғатта серуендеу де эмоцияны басқарудың тиімді тәсілі болып саналады. Ал басқалары үшін спортпен шұғылдану, медитация жасау, тыныс алу жаттығулары көмектеседі. Ең бастысы – әркім өзіне қолайлы жолды тауып, соны өмір салтына айналдыруы керек.
Осылайша эмоциялық интеллект – адамды жан-жақты дамытатын ерекше қабілет. Ол арқылы адам өзін жақсырақ түсінеді, өзгелерді сыйлайды, қоғамға бейімделеді, кәсіби жетістікке жетеді. Мұндай қабілетсіз қазіргі заманның қарқынды өмірінде табысқа жету мүмкін емес.
Эмоциялық интеллектті әлемдік тәжірибемен салыстырып көрсек, оның қаншалықты маңызды екені айқындала түседі. Мысалы, Жапония мен Оңтүстік Корея мектептерінде балаларды тек математика мен ғылымға ғана емес, эмоциясын басқаруға, бір-бірін құрметтеуге үйрететін арнайы сабақтар енгізілген. Бұл елдерде ұжымшылдық, өзгеге жанашырлық мәдениеті қалыптасқан. Ал Финляндияда бастауыш мектептен бастап оқушыларға өз сезімін дұрыс жеткізуге, пікірталас кезінде сабыр сақтауға баулиды. Соның нәтижесінде қоғамда агрессия азайып, адамдардың арасындағы түсіністік артады.
АҚШ-та көптеген корпорациялар жаңа қызметкерді қабылдарда IQ тестімен қатар, EQ деңгейін тексеруді дәстүрге айналдырған. Өйткені жұмыс берушілер кәсіби білімі орташа болса да, эмоциялық интеллекті жоғары адамдардың еңбек өнімділігі мен ұжымдағы ықпалы әлдеқайда жақсы болатынын тәжірибеден байқаған. Бұл әсіресе менеджмент, клиентпен жұмыс, медицина, педагогика сияқты салаларда анық байқалады.
Қазақстан жағдайында да эмоциялық интеллекттің қажеттілігі күннен күнге артып келеді. Әсіресе жастардың әлеуметтік желілерге тәуелділігі, виртуалды ортада көп уақыт өткізуі олардың шынайы қарым-қатынас жасау қабілетіне әсер етуде. Бір-бірінің эмоциясын бетпе-бет түсінуге машықтанбаған жастар кейде агрессияға немесе түсінбеушілікке бейім болады. Осындай сәтте эмоциялық интеллектті дамыту – оларды өмірдің түрлі саласында табысты етуге жол ашады.
Сонымен қатар қазақы менталитеттің өзі эмоциялық интеллектті қалыптастыруға қолайлы негізге ие. «Жақсының жақсылығын айт – нұры тасысын», «Жаманның жамандығын айт – құты қашсын» деген халық даналығы адамның эмоциясына мән беруді меңзейді. Қазақтың дәстүрінде үлкенді сыйлау, кішіні аялау, қонаққа құрмет көрсету – барлығы да эмоциялық интеллекттің көрінісі. Демек, ата-бабамыздың өмірлік қағидаттарын қазіргі психологиялық ғылыммен ұштастыру арқылы ұлттық болмысқа сай әдіс қалыптастыруға болады.
Эмоциялық интеллектті дамыту үшін тек жеке адамның ғана емес, қоғамның да рөлі зор. Мектептерде балаларға арналған арнайы сабақтар енгізу, отбасында ата-ананың үлгі көрсетуі, жұмыс орындарында психологиялық тренингтер өткізу – осының бәрі біртіндеп жалпы қоғамның мәдени деңгейін көтереді. Қазақстанда қазірдің өзінде кейбір мектептерде «Өзін-өзі тану» пәні оқытылады, бірақ оның аясын кеңейтіп, нақты эмоциялық интеллект дағдыларын дамытуға көңіл бөлу уақыт талабы болып отыр.
Болашақта жасанды интеллекттің күшеюі адамдардың кәсіби қызметінің көп бөлігін атқаруы мүмкін, бірақ эмоциялық интеллект тек адамға тән қабілет ретінде арта түседі. Робот қанша дамыса да, адамның жан жылуын, жанашырлығын, көңілін аулау қабілетін алмастыра алмайды. Сондықтан ертеңгі қоғамда табысты болудың басты құралы – эмоциялық интеллект болмақ.
Қазақ қоғамындағы өмірлік мысалдарды алсақ, эмоциялық интеллекттің маңызын күнделікті тұрмыстан-ақ көруге болады. Мәселен, ауылдағы қарапайым отбасыларда да, қаладағы үлкен ұжымдарда да адамдардың өзара қарым-қатынасы эмоцияны түсініп, оны дұрыс басқаруға байланысты өрбиді. Бір үйде әке ашуланшақ болса, ана сабырлы болса, баланың мінезі де сол ортаның ықпалымен қалыптасады. Егер ата-ана эмоциялық интеллектке мән беріп, әр сәтте сабыр сақтап, түсіністік танытса, балалар да сондай қасиетке бейімделіп өседі. Бұл – болашақ ұрпақ тәрбиесіндегі ең маңызды тұс.
Кәсіби ортада да осы құбылыс айқын көрінеді. Мысалы, дәрігердің пациентке салқынқандылық танытуы бір басқа, ал жылы шыраймен сөйлесіп, көңіл бөліп қарауы мүлде басқа нәтиже береді. Бірінші жағдайда науқас сенімсіздікпен қарайды, ал екінші жағдайда сенім артып, емге де жылдам бой ұсынады. Бұл – эмоциялық интеллекттің кәсіби саладағы табысты арттыратын дәлелі. Сол сияқты мұғалімнің оқушысына эмоциясын дұрыс жеткізуі, оның жетістігін мақтап, қателігін сабырмен түсіндіруі баланың үлгеріміне тікелей әсер етеді.
Журналистика мен медиа саласында да эмоциялық интеллект үлкен рөл ойнайды. Халыққа ақпарат жеткізуші журналист тек деректі ғана емес, аудиторияның көңіл-күйін де ескере отырып материал ұсынады. Эмоциялық интеллекті жоғары журналист қоғамдағы жағдайды ушықтырмай, керісінше, адамдарды сабырға, түсіністікке шақыра алады. Бұл қазіргі ақпарат тасқынында аса қажет.
Жастар арасында да эмоциялық интеллекттің рөлі айрықша. Университетте немесе жұмыста жаңа ортаға түскен жас маман өзін қалай ұстайтынына қарай бағаланады. Ол өз эмоциясын тежей алмаса, ұжымға бейімделуі қиын болады. Ал эмоциялық интеллекті дамыған жас маман әртүрлі көзқарастағы адамдармен тіл табысып, сенімге ие болады. Мұндай жастар ертеңгі көшбасшыға айналады.
Қоғамда орын алып жатқан кейбір келеңсіздіктердің түбінде эмоциялық интеллекттің төмендігі жатыр. Жолдағы дау-дамай, тұрмыстық зорлық-зомбылық, әлеуметтік желідегі балағат сөздер – мұның бәрі эмоцияны басқара алмаудан туындайды. Ал егер әрбір адам өзін ұстай білсе, өзгенің орнына өзін қоя алса, мұндай оқиғалар азаяр еді.
Қазақ халқының салт-дәстүрінде эмоциялық интеллекттің үлгісін көп кездестіруге болады. Мысалы, қонақжайлық – өзгенің көңілін табу, қуанышын бөлісу, қайғысына ортақтасу қасиеті. «Жақыныңды жаттай сыйла» деген мақалдың астарында да эмоциялық интеллекттің ізі жатыр. Аталарымыз «жұмсақ сөйлеп, қатты сөз айтпауға» үйреткен. Бұның бәрі қазіргі ғылым тілінде эмоцияны басқару мен өзгеге эмпатия танытуға саяды.
Қазіргі таңда Қазақстанда эмоциялық интеллектті дамыту тренингтері, психологиялық курстар біртіндеп кеңейіп келеді. Жастар мен ата-аналар мұндай дағдыларды үйренуге қызығушылық таныта бастады. Бұл құптарлық құбылыс. Өйткені эмоциялық интеллект – тек жеке адамның емес, бүкіл қоғамның дамуына ықпал ететін фактор.
Эмоциялық интеллектті қарапайым тұрмыстық өмірде қалай дамытуға болатынына тоқталсақ, ең алдымен, күнделікті қарым-қатынаста өз сезіміңді ашық жеткізе білу маңызды. Көп жағдайда адамдар ренжігенде үнсіз қалады немесе керісінше ашуға беріліп, қатты сөйлеп қояды. Бұл қарым-қатынасқа сызат түсіреді. Егер эмоциялық интеллектті дамытуға ниеттенсек, алдымен «Мен қазір не сезіп тұрмын?» деген сұраққа жауап іздеу қажет. Содан кейін сол эмоцияны дұрыс жеткізу – мәселен, «Мен осы жағдайға ренжідім, өйткені…» деп сабырлы түрде айту – ең тиімді тәсіл. Бұл әдіс дау-дамайдың алдын алады.
Жұмыс орнында эмоциялық интеллекттің тағы бір қыры – сын қабылдай білу. Көпшілік адамдар ескерту естісе, бірден ашуланып, қорғаныс позициясына өтеді. Ал эмоциялық интеллекті дамыған адам сынның астарында өзіне пайдалы кеңес барын түсініп, оны қабылдайды. Бұл қасиет адамды жетілдіріп қана қоймай, кәсіби ортада беделін де арттырады.
Эмоциялық интеллектті дамытуда тыңдай білу өнерінің орны ерекше. Басқаның сөзін бөлмей тыңдау – үлкен мәдениет. Бұл адамның сөзінен бөлек, оның эмоциясын да қабылдауға мүмкіндік береді. Осындай әдет қалыптасқан ортада адамдар арасында сенім артады, себебі әркім өзін бағалы сезінеді. Қазақта «Жақсының сөзін жатқа ал» деген нақыл бар, оның түпкі мәні де – тыңдай білудің маңызын көрсету.
Әлемдік тәжірибеде эмоциялық интеллектті дамыту үшін медитация, тыныс алу жаттығулары, топтық ойындар кең қолданылады. Мысалы, белгілі бір топ адамға түрлі жағдаят ұсынылып, олардың эмоцияны қалай басқарғаны талқыланады. Бұл әдістер Қазақстанда да енгізілсе, әсіресе жастар арасында жақсы нәтиже береді.
Эмоциялық интеллект тек адамның жеке өміріне ғана емес, қоғамдағы бейбітшілік пен тұрақтылыққа да ықпал етеді. Мысалы, қоғамдық көлікте орын бермеген жағдайдан үлкен дау шығып кетуі мүмкін. Егер екі тарап та сабыр сақтап, эмоциясын бақыласа, кикілжің болмас еді. Сол сияқты әлеуметтік желідегі пікірталастарда да эмоциялық интеллекттің маңызы зор. Әркім өз ойымен бөліссе де, өзгелердің пікірін құрметтеп үйренсе, қоғамда түсіністік артады.
Қазақтың тарихында эмоциялық интеллекттің үлгісін батырлар жырынан да, шешендік сөздерден де кездестіруге болады. Би-шешендер дау-дамайды ашумен емес, ақылмен шешкен. Бұл да эмоциялық интеллекттің жарқын көрінісі. Яғни біз үшін бұл ұғым жаңа болғанымен, түптеп келгенде ата-бабамыздан қалған асыл қасиет екені анық.
