Балалар арасындағы буллинг – бүгінгі қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі. Бұл құбылыс көптеген оқушылардың мектептегі өміріне кері әсерін тигізіп қана қоймай, олардың психологиялық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуына үлкен нұқсан келтіреді.
Буллинг – бұл бір немесе бірнеше баланың басқа балаға әдейі зиян келтіруі, қорқытуы, келемеждеуі немесе күш көрсетуі. Мұндай әрекеттер жиі қайталанып, жүйелі сипатқа ие болса, олар адамның жеке тұлғасын жаралайды, өз-өзіне деген сенімін жоғалтады және өмірге деген көзқарасын өзгертеді.
Буллингтің түрлері әр алуан: физикалық, вербалды (сөздік), әлеуметтік және кибербуллинг. Физикалық буллингке ұру, итеру, заттарын бүлдіру сияқты әрекеттер жатады. Вербалды буллинг – балаға бағытталған мазақ сөздер, қорлау, лақап ат қою, кемсіту. Ал әлеуметтік буллинг – баланы ортадан шеттету, достарының арасына қоспау, жалғыз қалдыру, ол туралы жалған өсектер тарату. Қазіргі цифрлы заманда балалар арасындағы кибербуллинг те кең таралып отыр. Әлеуметтік желілерде қорлау, әдейі мазақтау, суреттерін жариялау, жалған парақшалар ашу арқылы балаға моральдық қысым көрсетіледі.
Буллингтің себептері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір балалар өз ішкі ашуын немесе отбасындағы қиындықтарын басқа балаларға қысым көрсету арқылы шығарады. Кейбіреулері көшбасшылықты осылай көрсеткісі келеді немесе құрдастарының қолдауына ие болуға тырысады. Алайда көбінесе буллингке себеп – тәрбие мен бақылаудың жетіспеушілігі. Егер бала өз үйінде махаббат пен құрметке бөленбесе, ол бұл жетіспеушілікті сырттан агрессия арқылы толықтыруға тырысады. Сонымен қатар, теледидардан, әлеуметтік желілерден көрген агрессияны үлгі етіп алуы да ықтимал. Қоғамдағы зорлық-зомбылықты қалыпты нәрсе деп қабылдау да буллингтің тамырын тереңге жайғызады.
Буллингтің салдары өте ауыр болуы мүмкін. Қысым көрген бала өзіне деген сенімін жоғалтады, уайымшыл, тұйық, агрессивті немесе керісінше, депрессивті бола бастайды. Мұндай балалар сабақ үлгерімін төмендетіп, мектепке барғысы келмейді, қоғамнан алыстай бастайды. Кей жағдайларда буллингтің салдары суицидке дейін апаруы мүмкін. Сондықтан бұл мәселеге жеңіл-желпі қарауға болмайды. Әрбір баланың қауіпсіздігі мен психологиялық саулығы қоғамның басты құндылығы ретінде қарастырылуы тиіс.
Мектептерде буллингке қарсы жұмыс жүйелі түрде жүргізілуі қажет. Мұғалімдер мен ата-аналар балалармен ашық, сенімді қарым-қатынас орнатуы тиіс. Баланың мінез-құлқындағы өзгерістерге назар аударып, уақытында психологиялық көмек көрсету қажет. Мектеп ұжымында жылы, қолдаушы атмосфера қалыптастыру да маңызды. Балаларға бір-біріне құрметпен қарауды, түсіністік пен мейірімділікті үйрету керек. Құрдастар арасындағы қатынастарға бақылау жүргізіп, буллингке жол бермей, оны ерте кезеңде тоқтату қажет.
Ата-аналар тарапынан да белсенділік қажет. Олар өз баласының мектептегі өміріне қызығушылық танытып, кіммен дос, қандай қиындықтарға тап болатынын біліп отырғаны жөн. Бала ашық сөйлесе алатын орта қалыптастыру арқылы ата-ана балаға үлкен қолдау көрсете алады. Екінші жағынан, егер ата-аналар баласының басқаға қысым көрсетіп жүргенін байқаса, бұл жағдайды елемей қалмай, себептерін анықтап, тәрбие беру бағытында қадамдар жасауы тиіс.
Қоғам да бұл мәселеге бейжай қарамауы қажет. Буллингпен күрес тек мектеп пен ата-ананың міндеті емес, бұл – бүкіл қоғам болып шешетін мәселе. Журналистер, блогерлер, қоғам қайраткерлері буллингтің зияны туралы жиі айтып, қоғамдық пікірді қалыптастыруы керек. Жасөспірімдерге арналған әлеуметтік жобалар, тренингтер мен психологиялық көмек орталықтары көбейіп, олардың қолжетімділігі артуы қажет. Балалардың дауысы естіліп, әрқайсысы өз құқығын білуі тиіс. Тек осындай бірлескен күш-жігер арқылы ғана біз буллингке қарсы тұра аламыз.
Буллингтің алдын алу үшін білім беру жүйесінде нақты бағдарламалар мен әдістемелер енгізілуі керек. Мектептерде буллингке қарсы профилактикалық сабақтар мен тренингтер жүйелі түрде өткізілуі маңызды. Бұл шаралар балалардың эмоциялық интеллектісін дамытуға, өз сезімдерін дұрыс жеткізуге және өзгелердің сезімдерін түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, конфликтіні бейбіт жолмен шешу, эмоцияны басқару, құрдастармен дұрыс қарым-қатынас орнату секілді әлеуметтік дағдылар да үйретілуі тиіс.
Мектеп психологтарының рөлі ерекше. Өкінішке қарай, кей мектептерде психолог мамандар жүктемемен ғана жұмыс істейді немесе тек формальды түрде есеп береді. Ал шын мәнінде психологтар буллингке қатысты жағдайларды анықтап, балалармен жеке жұмыс жүргізіп, топтық тренингтер өткізіп, ата-аналармен де түсіндіру жұмыстарын ұйымдастыруы тиіс. Психолог – бұл жай қызметкер емес, бұл оқушының ішкі жан дүниесіне жол табатын ең сенімді маман болуы қажет. Оның құзыреті мен кәсіби шеберлігі мектептегі жалпы атмосфераға тікелей әсер етеді.
Сонымен бірге, балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі мекемелер мен үкіметтік емес ұйымдардың да белсенділігі маңызды. Олар ата-аналар мен педагогтарға арналған ақпараттық парақшалар, әдістемелік құралдар, видеороликтер мен кампаниялар ұйымдастырып, буллингке қарсы мәдениетті қалыптастыруға өз үлесін қоса алады. Мемлекеттік деңгейде бұл мәселе күн тәртібінен түспеуі тиіс. Құқық қорғау органдары да буллингке ұшыраған балаға жедел көмек көрсету, заң аясында қорғау және буллерлердің әрекетіне баға беру бағытында нақты тетіктерді іске қосуы қажет.
Әлеуметтік желілер мен масс-медиа буллингті әшкерелеуде маңызды құрал бола алады. Бүгінде көптеген танымал тұлғалар өз балалық шағында буллингке ұшырағандарын ашық айтып, бұл мәселенің қаншалықты ауыр екенін көрсетуге тырысуда. Бұл — бір жағынан жасөспірімдерге қолдау болса, екінші жағынан қоғамға буллингтің салдарын түсіндіруге бағытталған әрекет. Жасөспірімдерге арналған мотивациялық фильмдер, бейнероликтер, подкасттар мен TikTok, Instagram желісіндегі кампаниялар қазіргі буынның жүрегіне жетудің тиімді жолына айналып келеді.
Буллингтің алдын алуда мектеп ұжымының бірлігі мен ішкі тәртіптің де орны бөлек. Мұғалімдер мен әкімшілік қызметкерлер өзара серіктесіп, бір-біріне сенетін орта қалыптастыруы қажет. Әр қызметкер тек өз пәнін оқытушы емес, оқушыға бағыт беретін тұлға ретінде танылуы тиіс. Мектептің ішкі тәртіп ережелері тек қағаз жүзінде қалмай, нақты жүзеге асуы керек. Буллингке жол берген оқушыға жаза қолданудан бұрын оның әрекетінің себептерін зерттеу, психолог пен әлеуметтік педагогтың қатысуымен қайта бағыттау жұмыстары жүргізілуі қажет.
Жасөспірімдерге өз пікірін білдіруге мүмкіндік беру де маңызды. Арнайы пікірталас алаңдары, «сенім жәшіктері», онлайн сауалнамалар, анонимді өтініш формалары арқылы балалар өздерін ашық білдіре алады. Бұл – оларға өз құқығының бар екенін, ол құқықты қорғауға құқылы екенін ұғындыру жолы. Себебі көбіне балалар буллингке ұшыраса да, оны айтудан қорқады немесе елемеуге тырысады. Осындай үнсіздік қоғамдағы ауыр зардаптардың бастауына айналуы мүмкін.
Оқушының қоршаған ортасы – оның тұлғалық қалыптасуындағы басты фактор. Егер бала отбасында махаббат пен жылулықты сезінсе, мектепте өзін қауіпсіз әрі бағаланған сезінсе, онда ол басқаға қысым көрсетуді де, өзіне қысым көрсетілгенде үнсіз қалуды да таңдамайды. Бала өзін құрметтелген, қабылданған, тыңдалған тұлға ретінде сезінгенде ғана шынайы сенім мен мейірімділікке жол ашылады. Міне, осындай мәдениетті қалыптастыру – барлығымыздың ортақ міндетіміз.
Бұдан бөлек, балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру – буллингтің алдын алудың бір жолы. Арнайы үйірмелер, спорт секциялары, өнер студиялары, еріктілер клубтары жасөспірімнің өз-өзін танып, өз қабілетін дамытуына мүмкіндік береді. Мұндай ортада балаға өз орнын табу оңай болады. Ол өзін керексіз немесе «артық» сезінбейді. Өз орнын тапқан бала – ешуақытта басқаға қысым көрсетпейді және қысымға төтеп беретін күшке ие болады. Қоғам баланың ішкі әлеміне назар аудара білсе, онда біз мықты, сенімді әрі әділетті буын қалыптастыра аламыз.
Буллингтің алдын алу үшін білім беру жүйесінде нақты бағдарламалар мен әдістемелер енгізілуі керек. Мектептерде буллингке қарсы профилактикалық сабақтар мен тренингтер жүйелі түрде өткізілуі маңызды. Бұл шаралар балалардың эмоциялық интеллектісін дамытуға, өз сезімдерін дұрыс жеткізуге және өзгелердің сезімдерін түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, конфликтіні бейбіт жолмен шешу, эмоцияны басқару, құрдастармен дұрыс қарым-қатынас орнату секілді әлеуметтік дағдылар да үйретілуі тиіс.
Мектеп психологтарының рөлі ерекше. Өкінішке қарай, кей мектептерде психолог мамандар жүктемемен ғана жұмыс істейді немесе тек формальды түрде есеп береді. Ал шын мәнінде психологтар буллингке қатысты жағдайларды анықтап, балалармен жеке жұмыс жүргізіп, топтық тренингтер өткізіп, ата-аналармен де түсіндіру жұмыстарын ұйымдастыруы тиіс. Психолог – бұл жай қызметкер емес, бұл оқушының ішкі жан дүниесіне жол табатын ең сенімді маман болуы қажет. Оның құзыреті мен кәсіби шеберлігі мектептегі жалпы атмосфераға тікелей әсер етеді.
Сонымен бірге, балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі мекемелер мен үкіметтік емес ұйымдардың да белсенділігі маңызды. Олар ата-аналар мен педагогтарға арналған ақпараттық парақшалар, әдістемелік құралдар, видеороликтер мен кампаниялар ұйымдастырып, буллингке қарсы мәдениетті қалыптастыруға өз үлесін қоса алады. Мемлекеттік деңгейде бұл мәселе күн тәртібінен түспеуі тиіс. Құқық қорғау органдары да буллингке ұшыраған балаға жедел көмек көрсету, заң аясында қорғау және буллерлердің әрекетіне баға беру бағытында нақты тетіктерді іске қосуы қажет.
Әлеуметтік желілер мен масс-медиа буллингті әшкерелеуде маңызды құрал бола алады. Бүгінде көптеген танымал тұлғалар өз балалық шағында буллингке ұшырағандарын ашық айтып, бұл мәселенің қаншалықты ауыр екенін көрсетуге тырысуда. Бұл — бір жағынан жасөспірімдерге қолдау болса, екінші жағынан қоғамға буллингтің салдарын түсіндіруге бағытталған әрекет. Жасөспірімдерге арналған мотивациялық фильмдер, бейнероликтер, подкасттар мен TikTok, Instagram желісіндегі кампаниялар қазіргі буынның жүрегіне жетудің тиімді жолына айналып келеді.
Буллингтің алдын алуда мектеп ұжымының бірлігі мен ішкі тәртіптің де орны бөлек. Мұғалімдер мен әкімшілік қызметкерлер өзара серіктесіп, бір-біріне сенетін орта қалыптастыруы қажет. Әр қызметкер тек өз пәнін оқытушы емес, оқушыға бағыт беретін тұлға ретінде танылуы тиіс. Мектептің ішкі тәртіп ережелері тек қағаз жүзінде қалмай, нақты жүзеге асуы керек. Буллингке жол берген оқушыға жаза қолданудан бұрын оның әрекетінің себептерін зерттеу, психолог пен әлеуметтік педагогтың қатысуымен қайта бағыттау жұмыстары жүргізілуі қажет.
Жасөспірімдерге өз пікірін білдіруге мүмкіндік беру де маңызды. Арнайы пікірталас алаңдары, «сенім жәшіктері», онлайн сауалнамалар, анонимді өтініш формалары арқылы балалар өздерін ашық білдіре алады. Бұл – оларға өз құқығының бар екенін, ол құқықты қорғауға құқылы екенін ұғындыру жолы. Себебі көбіне балалар буллингке ұшыраса да, оны айтудан қорқады немесе елемеуге тырысады. Осындай үнсіздік қоғамдағы ауыр зардаптардың бастауына айналуы мүмкін.
Оқушының қоршаған ортасы – оның тұлғалық қалыптасуындағы басты фактор. Егер бала отбасында махаббат пен жылулықты сезінсе, мектепте өзін қауіпсіз әрі бағаланған сезінсе, онда ол басқаға қысым көрсетуді де, өзіне қысым көрсетілгенде үнсіз қалуды да таңдамайды. Бала өзін құрметтелген, қабылданған, тыңдалған тұлға ретінде сезінгенде ғана шынайы сенім мен мейірімділікке жол ашылады. Міне, осындай мәдениетті қалыптастыру – барлығымыздың ортақ міндетіміз.
Бұдан бөлек, балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру – буллингтің алдын алудың бір жолы. Арнайы үйірмелер, спорт секциялары, өнер студиялары, еріктілер клубтары жасөспірімнің өз-өзін танып, өз қабілетін дамытуына мүмкіндік береді. Мұндай ортада балаға өз орнын табу оңай болады. Ол өзін керексіз немесе «артық» сезінбейді. Өз орнын тапқан бала – ешуақытта басқаға қысым көрсетпейді және қысымға төтеп беретін күшке ие болады. Қоғам баланың ішкі әлеміне назар аудара білсе, онда біз мықты, сенімді әрі әділетті буын қалыптастыра аламыз.
Қорытындылай келе, балалар арасындағы буллинг – тек мектеп қабырғасындағы ұсақ келіспеушілік емес, бұл – жас ұрпақтың тұлғалық дамуына, психикалық саулығына, болашағына тікелей әсер ететін күрделі әлеуметтік мәселе. Буллингтің кез келген түріне немқұрайлы қарау – оның әрі қарай өршуіне жол ашу деген сөз. Сондықтан бұл құбылыспен күресу – тек мұғалім мен ата-ананың емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Бала – өз ортасының айнасы. Ол мейірім мен түсіністікке, қолдау мен махаббатқа бөленсе, өзі де сондай болуға тырысады. Ал қысым мен қорлық көрген бала, өкінішке қарай, жиі бұл зұлымдықты басқаларға қайтаруға тырысады. Демек, буллингпен күресу – бұл ең алдымен, махаббат пен сенім арқылы адамның жанын емдеу. Әр бала өзін тыңдайтын, қорғайтын, түсінетін ортада өсуі тиіс.
Біз балаларға тек білім ғана емес, өмірлік құндылықтарды да үйретуге міндеттіміз. Қайырымдылық, сыйластық, әділеттілік, ашықтық – міне, буллингті жеңудің басты жолы осы құндылықтарда жатыр. Егер біз әр баланың құқығы мен қадірін қорғауды бірінші орынға қойсақ, болашақта мейірімге, әділетке және адамгершілікке толы қоғам қалыптастыра аламыз. Ал ондай қоғамда буллингке орын жоқ.
«Жетісу-Ақпарат»
