Қоғамның тамыры — отбасы. Ал отбасының діңгегі — дәстүр. Адам баласы қай ғасырда, қандай заманда өмір сүрсе де, ұлттық болмысы мен отбасылық құндылығы сақталмаса, рухани жұтаңдыққа ұшырайтыны сөзсіз. Бүгінгі жаһандану дәуірінде қазақ қоғамы да үлкен сынақ алдында тұр. Бір жағынан жаңару, өркениетке ұмтылу, екінші жағынан – ұлттың өзегін сақтап қалу мәселесі. Теледидар мен интернет, шетелдік мәдениет пен заманауи көзқарастар қазақы тәрбиенің орнын біртіндеп басып бара жатқандай әсер қалдырады. Кеше ғана шаңырақ көтеру – үлкен той, ру сұрау – тәрбие, ата-ене – құрмет, ұл-қыз тәрбиесі – жауапкершілік болса, бүгінде осының бәрі «ескі түсінік» ретінде қабылдана бастағандай. Бірақ ұлт болашағының іргетасы дәл сол ескі деп жүрген салт-дәстүр мен отбасы мәдениетінде жатқанын ұмыту қауіпті.
Қазақта «Отан – отбасынан басталады» деген қасиетті сөз бар. Бұл тіркес жай ғана ұран емес, мыңжылдық өмір тәжірибесінен өткен философия. Отбасы – адамның мінезін қалыптастыратын, рухани иммунитетін нығайтатын алғашқы мектеп. Әжесінің ертегісін тыңдап, атасының батасын алып, ата-анасының жан жылуын сезінген бала ғана ұлттық болмысын сақтап өседі. Ал бүгінде сол байланыстар үзіліп бара жатыр. Көптеген отбасыларда әже мен ата бөлек тұрады, бала көбіне телефон мен гаджетке үңіліп өседі. Сол себепті қазір бізде ұлттық дәстүр мен отбасылық мәдениетке деген қызығушылық әлсіреп, «уақыт талабына сай өмір сүру» ұранының астында ұлттың рухани коды жоғала бастағандай.
Баяғыда ата-бабаларымыз баланы кішкентайынан еңбекке, ізетке, ұят пен намысқа тәрбиеледі. «Қызға қырық үйден тыю», «Ұлдың ұяты – әкеде, қыздың ұяты – шешеде» деген ұстанымның мәні терең еді. Бұл сөздер шектеу емес, ұлттың моральдық заңы болатын. Ал қазір бізде еркіндік пен «заманға бейімделу» ұғымдары осы ұят, әдеп, инабат секілді қасиеттердің орнын алмастырып отыр. Бірі ата-анасына қарсы сөйлеп, бірі үлкеннің сөзін тыңдамай, бірі ұлттық дәстүрді «ескілік» деп есептейді. Дәл осы сәтте ұлттық тәрбие мен заманауи өмір арасындағы шекара анық байқалады.
Жастар арасында шетелдік мәдениетке еліктеу күшейіп келеді. Кино, музыка, әлеуметтік желілер арқылы келген өмір салты біздің құндылықтармен үйлесе бермейді. «Той жасамау – үнемділік», «ата-ененің араласуы – шектен шығу», «бала өз өмірін өзі шешуі керек» деген пікірлер жиі айтылады. Әрине, заман өзгереді, қоғам дамиды, бірақ бұл дәстүрден бас тартуға себеп болмауы тиіс. Қазақтың дәстүрі – шектеу емес, тәртіп пен мейірімге негізделген жүйе. Онда адамгершілік, сыйластық, жауапкершілік бар. Егер сол жүйені сақтай алмасақ, отбасылық байланыс әлсірейді, ұлттың болашағы да әлсірейді.
Қазіргі таңда көптеген зерттеулер мен қоғамдық пікірлер отбасы институтының дағдарысқа ұшырағанын көрсетеді. Ажырасу саны көбейіп, жалғызбасты аналар мен әкелер көбейіп барады. Балалар тәрбиесі көбіне интернеттің ықпалында қалып отыр. Мейірім азайып, рухани жылулық жоғалып барады. Бұрын қазақ отбасында үлкенге орын беру, қонақ күту, жетім мен жесірді жылатпау — парыз болатын. Ал бүгін көпшілік өз әлемінде өмір сүріп, материалдық құндылыққа көбірек мән беретін болды. Осы өзгеріс ұлттық дәстүрдің әлсіреуіне алып келді.
Дегенмен, қоғам толық жоғалып кеткен жоқ. Соңғы жылдары дәстүрге бетбұрыс байқалады. Қазақтың салт-дәстүрін дәріптейтін жобалар, ұлттық киім, ұлттық тағам, қазақша сөйлеуге үндейтін қозғалыстар қайта жанданып келеді. Көп жастар өз тегіне, шыққан жеріне, руына қызыға бастады. Бұл — жақсы нышан. Бірақ сыртқы символдар жеткіліксіз, ең бастысы — ішкі мазмұн. Дәстүр мен отбасы мәдениетін тек форма ретінде емес, рухани мәні тұрғысынан түсіну маңызды. Әже ертегісін жаңғыртып, әке мен баланың арасындағы сенімді диалогты қайтару, ананың тәрбиелік рөлін күшейту, отбасындағы сыйластық пен махаббатты қайта қалыптастыру — міне, ұлттық жаңғырудың нағыз көрінісі осы.
Біз қазір бір таңдау алдындамыз: не ұлт болмысын сақтай отырып, заманауи өмірге бейімделеміз, не бәрінен бас тартып, жаһанданудың ағысына еріп кетеміз. Ал шын мәнінде, бұл екі ұғым бір-біріне қайшы емес. Ұлттық дәстүр – артта қалушылық емес, ол — мәдени иммунитет. Сол арқылы адам кім екенін ұмытпайды. Дәстүрден алыстаған сайын адам жалғыздана бастайды, отбасылық байланыс үзіледі, қоғам рухани әлсірейді. Ал отбасы мәдениеті – кез келген ұлттың тірі жүрегіндей. Егер ол соғып тұрса, ұлт та өмір сүреді.
Қазір көп адам заманауи өмір мен дәстүрлі құндылықтың ортасында теңгерім табуға тырысуда. Бірі ұлттық мерекелерді жаңаша атап өтіп, бірі ата-анасын сыйлап, ауылдағы ескі дәстүрді сақтауға тырысады. Бұл да бір рухани жаңғырудың көрінісі. Бірақ ең бастысы — дәстүрді жаттап алу емес, оны жүрекпен сезіну. Себебі дәстүр — қағаздағы ереже емес, тірі тәжірибе. Ол отбасы ішінде ғана сақталады, ұрпақтан ұрпаққа ауыздан-ауызға беріледі. Егер сол тізбек үзілсе, ұлттық жады да жоғалады.
Бүгінгі ұрпақтың міндеті – сол тізбекті үзу емес, жалғау. Заманауи өмірдің ырғағына сай бейімделе отырып, ұлттық діл мен рухты сақтап қалу — әр қазақтың парызы. Отбасындағы бір жылы сөз, бір жақсы дәстүр, бір тағылымды әрекет — тұтас ұлттың болашағына әсер етеді.
Әр дәуірдің өз тынысы, өз ұраны, өз қарқыны болады. Бірақ сол замандардың барлығының ішінде бір ғана тұрақты ұғым бар — ол отбасы. Отбасы – адам баласының ең алғашқы мектебі, ең жылы панасы, ең шынайы ортасы. Ал қазақ қоғамында отбасы ұғымы тек шағын бір үйдің емес, тұтас ұлттың рухани, мәдени, әлеуметтік тірегі саналған. Сол себепті қазақ халқы отбасына ерекше мән беріп, оның іргесін дәстүрмен бекітіп отырған. Алайда бүгінгі заманда осы ұлы жүйе өзгеріп бара жатыр.
Қазір біз дәстүр мен жаңашылдықтың арасында теңгерім табуға тырысқан өтпелі қоғамда өмір сүріп жатырмыз. Бір жағынан, заман талабына сай өмір сүру қажет, технология, білім, еркін ой, демократия – бәрі де қоғамның дамуына үлес қосады. Бірақ сонымен қатар, рухани бастаудан, ұлттық құндылықтардан алыстап кетпеу де маңызды. Өкінішке қарай, көп адам осы екеуін бір-біріне қарама-қарсы ұғым деп қабылдайды. «Егер заманауи болсам, дәстүрден бас тартуым керек» деген түсінік бар. Бірақ бұл — ең үлкен қателік. Нағыз жаңғыру — дәстүрді жоққа шығару емес, оны жаңа форматта ұлықтау.
Мысалы, бұрын келін сәлем салатын, үлкенге ізет көрсететін. Бұл – әйелдің әлсіздігін емес, мейірім мен сыйластықтың белгісі еді. Қазір кейбіреулер мұны «ескілік» деп көреді. Ал шындығында, сәлем – рухани байланыс. Сол арқылы отбасы мүшелері арасындағы құрмет артады. Сол сияқты, бұрын ата мен әже немересіне ертегі айтып, ақыл үйретіп, салтты түсіндіретін. Қазір балалардың көбі мультфильмнен тәлім алады, бірақ ол мультфильм қазақы болмысты бере ме? Мәселе осында. Ұлттық дәстүр ұлттың ішкі тәрбие кодын сақтайды. Одан алыстаған сайын адам өз тамырынан үзіледі.
Қазіргі заманда «махаббат бар жерде бәрі болады» деген түсінік кең таралған. Бірақ қазақи ұғымда махаббат тек сезім емес, жауапкершілік, сыйластық, төзіммен қатар жүрген. Бұрынғы ата-әжелеріміз өмір бойы бірге ғұмыр кешіп, қиындыққа сабырмен қарап, отбасын сақтау үшін еңбек етті. Ал бүгінгі қоғамда ажырасу, реніш, түсініспеушілік жиілеп барады. Неге? Себебі отбасы мәдениетінің рухани іргетасы әлсіреген. Махаббаттың орнына эго, сабырдың орнына талап, сыйластықтың орнына «менің құқым» деген ұран басым.
Қазақ қоғамында әйелдің рөлі ерекше болған. «Ана – отбасының жүрегі» деп бекер айтылмаған. Ана – мейірімнің, тәрбие мен рухтың бастауы. Анасы қандай болса, баласы сондай өседі. Ал бүгінгі заманда ананың мойнында жұмыс, қоғам, бала тәрбиесі, үй шаруасы – бәрі жиналған. Кейде рухани шаршаған ананың күйі отбасының атмосферасына әсер етеді. Сол үшін әйелге қолдау, құрмет қажет. Ал ер адам – отбасының тірегі. Ер азаматтың жауапкершілігі мен сабыры, әділдігі мен қамқорлығы отбасының тұрақтылығын айқындайды. Бүгінгі қоғамда ер адамның рөліне қатысты да түсініктер өзгерді. Кейбір әйелдер ер адамды қажетсіз сезінеді, кейбір ерлер жауапкершіліктен қашады. Ал шындығында, отбасы – екі тараптың тең еңбегі мен сүйіспеншілігінің нәтижесі.
Ұлттық дәстүрде отбасы тек ер мен әйелдің одағы емес, тұтас әулеттің бірлігі болатын. Әулеттің үлкені ақылшы, кішісі тыңдаушы, келіні қамқор, баласы баптаушы еді. Бұл жүйе отбасындағы тәртіп пен үйлесімді қамтамасыз ететін. Қазір сол үйлесім әлсіреген. Жастар ата-анасымен бөлек тұрады, үлкенге қарағанда әлеуметтік желіден кеңес алады. Бір-бірімен сөйлесудің орнына хабарлама жазады. Бұл — отбасылық қарым-қатынастың табиғи жылуын азайтып жіберді.
Бірақ барлығы үмітсіз емес. Соңғы жылдары ұлттық құндылыққа бетбұрыс байқалып келеді. Телевидение мен әлеуметтік желілерде қазақ дәстүрін насихаттайтын контенттер көбеюде. Жас келіндер ұлттық киім киіп, қазақы рәсімдерді жаңғырта бастады. Қазақтың шілдехана, бесікке салу, сүндет той сияқты дәстүрлері қайта оралды. Бірақ бұл дәстүрлерді тек сыртқы рәсім ретінде емес, оның мәнін түсініп, рухани маңызын ұғыну керек. Себебі дәстүрдің күші – оның рухында.
Қазақ отбасылық мәдениетінде әрбір әрекеттің астарында тәрбие мен мән жатыр. Мысалы, қонақ күту – тек дастарқан жаю емес, жомарттық пен бірліктің белгісі. Ата-ене келінін сынау үшін емес, ақыл беру үшін ескерту жасайтын. Баланың үлкенге иілуі – қорқу емес, құрметтің көрінісі. Осындай нәзік, бірақ терең ұғымдар бүгінде түсіндірілмей қалды. Сол себепті дәстүрдің рухын сақтай отырып, оны заманауи тілде түсіндіру қажет.
Жаһандану дәуірінде әр ұлт өзінің болмысын сақтау үшін күрес жүргізіп жатыр. Біреулер мәдениет арқылы, біреулер тіл арқылы, енді біреулер отбасы институты арқылы сақталып отыр. Қазақ үшін сол үшеуінің орталығы — отбасы. Себебі отбасы – тілдің, дәстүрдің, мәдениеттің тірі ортасы. Егер отбасы қазақы қалпын сақтаса, ұлт та сақталады. Отбасында бала ана тілін үйренеді, әке тәрбиесін алады, атадан өнеге көреді. Ал егер бала отбасында ұлттық жылулықты сезінбесе, ол болашақта өз мәдениетін ұмытады.
Қазір заманауи отбасылар арасында «дәстүрге селқос қарау» тенденциясы байқалады. Бірақ бір қызығы — дәл сол отбасылар кейін ұлттық рухтың жоқтығына шағымданады. Себебі бәрі өзімізден басталады. Отбасында үлкенге сәлем берілмесе, дастарқан басында бірге отырмаса, мейрамды бірге тойламаса, дәстүр қалай сақталады? Ұлттық сана – күнделікті қарапайым әрекеттерден қалыптасады. Бір ыдыстан ас ішу, үлкенге орын беру, кішінің атын атамау — бәрі қазақылықтың белгілері.
Дәстүрдің ұмытылуы – тек бір ұрпақтың қателігі емес, қоғамның бейқамдығы. Ал жаңғыру — бір ұрпақтың саналы таңдауы. Сол таңдауды бүгінгі жастар жасауы керек. Қазақ дәстүрі ескі емес, ол — мәңгілік. Әлем өзгерсе де, отбасы деген ұғым өзгермеуі тиіс. Отбасында мейірім, әдеп, сыйластық, сабыр болса, ол қоғамның да айнасы солай болады. Себебі қоғам – отбасылардың жиынтығы.
Қазір көп адам шетелдік өмір салтын идеал көреді. Бірақ олардың мәдениетінде де отбасы — басты құндылық. Тек формасы басқа. Бізге де солай, дәстүрдің мәнін жоғалтпай, оны заман талабына сай бейімдеу қажет. Мысалы, бұрынғы ата-ана балаға өмір сүру сабағын ауызша үйретсе, қазір әлеуметтік желі, медиа арқылы да жеткізуге болады. Қазақи құндылықты насихаттайтын фильм, подкаст, жоба, мақалалар арқылы дәстүрді тірілтуге болады.
Ең бастысы — ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениетін сақтау үшін қоғамның әр мүшесі өз орнын түсінуі тиіс. Әке — тәрбиешісі, ана — жүрегі, бала — үміті, ата мен әже — рухани ұстазы. Осы төрт буын бірігіп тұрса, ұлт ешқашан әлсіремейді. Ал егер олардың арасындағы байланыс үзілсе, қоғам да әлсірейді.
Ұлттық дәстүр – бұл өткеннің көлеңкесі емес, болашақтың шамы. Біз сол шамды өшірмей, келесі ұрпаққа аман жеткізуіміз керек. Отбасы мәдениеті мен ұлттық болмыс — мәңгілік тақырып. Ол қоғаммен бірге өседі, дамиды, өзгереді. Бірақ ең бастысы – рухы өлмеуі керек.
Рух өлсе — ұлт жоғалады. Ал ұлт жоғалса, оның тілі, тарихы, мәдениеті де біртіндеп ұмыт болады. Сол себепті ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениетін сақтау — бұл тек өткені аңсау емес, болашақты қорғау. Бізге қазір дәл осы рухани иммунитет ауадай қажет. Себебі қоғам дамыған сайын, адамның жан дүниесі әлсіреп бара жатқандай. Материалдық байлық, мансап, танымалдық, лүпіл жинау — қазіргі заманның басты «құндылықтары». Бірақ сол қу тірліктің артында адамдық, мейірім, жауапкершілік, ұят сияқты қасиеттер қалып барады.
Қазақ мәдениетінде әрбір дәстүрдің астарында үлкен тәрбие жатыр. «Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген сөздің мағынасы терең. Бала әке-шешесінің, ата-әжесінің іс-қимылынан өмірлік сабақ алады. Егер ата-анасы үлкенге сәлем беріп, туысқандарымен араласса, бала да соны сіңіреді. Ал егер отбасында дау-дамай, сыйластықсыз орта болса, ол да баланың мінезіне әсер етеді. Сондықтан отбасы мәдениеті – тек үй ішіндегі ережелер емес, ұрпақтың мінезін қалыптастыратын рухани мектеп.
Қазірдің өзінде көптеген жас отбасы өмірдің қиындығына шыдамай, ажырасуға дейін барады. Бір-біріне түсіністік танытудың, кешірімнің, сабырдың жетіспеушілігі сезіледі. Бұрынғы қазақ қоғамында ажырасу – үлкен сын, бүкіл әулеттің намысы болатын. Себебі ол бір отбасының емес, тұтас ұлттың рухани әлсіреуінің белгісі ретінде қабылданатын. Ал бүгінде ажырасу қалыпты жағдай секілді көрінеді. Бұл — үлкен дабыл. Себебі отбасы құндылығы әлсіресе, қоғамның да іргесі босайды.
Отбасы деген – тек махаббат қана емес, ол еңбек, сабыр, өзара сыйластық пен мейірім. Ұлттық дәстүрде бұл ұғымдар нақты әрекет арқылы берілетін. Мысалы, «отқа май құю», «келін шай беру», «құда күту», «жол беру», «қонақ шақыру» – мұның бәрі жай рәсім емес, тәрбиенің үлгісі. Қазақ отбасында әркімнің өз орны, өз міндеті болған. Ер адам – қорған, әйел – ұйытқы, бала – үміт. Ал бүгінде осы тепе-теңдік бұзылып тұр. Кей әйелдер ерлерін «жеткіліксіз қамқор» деп сынаса, ерлер «әйел тым еркін» деп кінәлайды. Бұл – қоғамдағы рухани байланыс әлсіреп бара жатқанының көрінісі.
Бірақ бәріне кінә тағу немесе өткенді аңсау – шешім емес. Керісінше, қазіргі заманның мүмкіндіктерін пайдаланып, дәстүр мен заманауилықты үйлестіру қажет. Мысалы, қазақи тәрбиені тек ауылдағы өмірмен байланыстыру дұрыс емес. Қалада да ұлттық рухты сақтауға болады. Балаңызға ертегі оқу – ұлтқа қызмет. Үйде қазақша сөйлеу – дәстүрге құрмет. Ұлттық тағам пісіру, наурызды отбасы болып тойлау, үлкенге құрмет көрсету – мұның бәрі ұсақ іс сияқты көрінгенімен, шын мәнінде ұлттық мәдениеттің іргесін бекітеді.
Қазір біз дәстүрге қайта оралудың жаңа кезеңін бастан өткеріп жатырмыз. Бұрын ұялатын, ұмыт бола жаздаған әдеттер қайта жаңғыруда. Көпшілік арасында қазақтың ою-өрнегі, киім үлгісі, салт-жоралғылары сәнге айналды. Бірақ тек сыртқы белгі жеткіліксіз. Себебі дәстүрдің мәні оның пішінінде емес, мағынасында. Мысалы, шілдехана өткізу — тек той емес, жаңа өмірді қарсы алу дәстүрі. Тұсау кесу — баланың өмір жолы ашық болсын деген тілек. Осыны түсінген адам ғана дәстүрдің қадірін сезінеді.
Ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениеті — ұлттың генетикалық жадында сақталады. Адам баласы саналы түрде ұмытып кеткен нәрсені, жүрек арқылы қайта тануы мүмкін. Сол себепті кейбір дәстүрлерді қайта жаңғырту кезінде оларды сырттан үйренудің қажеті жоқ, тек өзіміздің түп-тамырымызға үңілу керек. Қазақтың тұрмысында әрбір қимыл, әрбір сөз тәрбиелік мәнге ие болған. Мысалы, үлкенге орын беру – кішіпейілділік, бірге ас ішу – бірлік, қонақ шақыру – жомарттық, бата беру – тілек пен рухани байланыс.
Кейбіреулер: «Бүгінгі дәстүрлер ескірді, жаңа заманға сай емес», – дейді. Бірақ дәстүр ешқашан ескірмейді. Ол – су сияқты: егер өз арнасымен ағуға мүмкіндік берсең, ол өзенге айналады, ал бөгеп тастасаң, батпаққа айналады. Біздің міндетіміз – сол дәстүрдің өз арнасында ағуына мүмкіндік жасау. Заманауи технологиялар, әлеуметтік желілер, жаңа өмір салты – мұның бәрін дәстүрге қарсы қоюдың қажеті жоқ. Керісінше, сол арқылы дәстүрді насихаттауға болады. Мысалы, TikTok-та қазақтың ырым-тыйымдарын түсіндіретін видеолар, Instagram-да ұлттық тағамдарды таныстыратын парақшалар көбейіп келеді. Бұл – жақсы бастама.
Бүгінгі ата-аналарға үлкен жауапкершілік жүктеледі. Себебі бала дәстүрді мектептен емес, үйден үйренеді. Егер үйде ұлттық рух сезілмесе, мектеп пен қоғам оны толық бере алмайды. Сондықтан әр ата-ана өз отбасында ұлттық мәдениетті сақтаушы, дәстүрдің тасымалдаушысы болуы тиіс. Мысалы, кешкі ас кезінде үлкеннің батасын алу, туған күнде тек сыйлық емес, тілек айту, мерекеде қазақы тағам әзірлеу — осындай қарапайым дәстүрлер арқылы ұлттың рухы сақталады.
Қазақта отбасы – киелі ұғым. «Ошағының түтіні түзу шықсын», «үйіңнен береке кетпесін» деген тілек бекер айтылмаған. Бұл сөздердің астарында терең философия жатыр. Отбасы берекесі – қоғам тұрақтылығының кепілі. Егер әр шаңырақта тыныштық, махаббат, құрмет болса, бүкіл ұлт та солай гүлденеді. Ал егер отбасында дау болса, ол бүкіл қоғамның жарасына айналады.
Дәстүр мен отбасы мәдениеті – тек өткеннің сарқыншағы емес, бүгіннің де тірегі, болашақтың да кепілі. Бұл — рухани бағдар, адамдықтың өлшемі. Біз технология дәуірінде өмір сүрсек те, жүрекке жақын, жанды нәрселерді ұмытпауымыз керек. Телефон мен интернет қанша дамыса да, әкенің ақылы мен ананың батасы ешқашан ескірмейді. Ата-әженің ертегісі ешқашан өз маңызын жоғалтпайды.
Қазір көп адам бақытты өмірдің кілтін іздеп жүр. Бірақ сол бақыт алыста емес — өз үйімізде, өз дәстүрімізде, өз болмысымызда. Қазақтың «бір үйдің берекесі — әйелде, мерекесі — балада, тірегі — ерде» деген нақылы соның дәлелі. Егер осы үштік үйлесімде болса, ешқандай жаһандану, ешқандай уақыт өзгерісі отбасын шайқай алмайды.
Ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениеті — өмірдің мәні. Бұл ұғымдар тек сөз жүзінде емес, күнделікті өмірімізде көрініс табуы керек. Біз ұлт ретінде тек жерімізбен емес, рухымызбен, мәдениетімізбен, отбасымызбен сақталамыз. Ал отбасының рухы — мейірім, сыйластық, әдеп, ұят пен намыс. Осы қасиеттер өлмеген жерде ұлт ешқашан жоғалмайды.
Сондықтан, нағыз жаңғыру – жаңа киім кию де, жаңа ұран жазу да емес. Нағыз жаңғыру – өз тегіңді ұмытпау, өз дәстүріңді бағалау, өз отбасыңды құрметтеу. Біздің болашағымыз сол қарапайым, бірақ қасиетті ұғымдардың ішінде жатыр. Ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениетін сақтау — ұлттың жүрегін сақтаумен тең. Ал жүрегі соғып тұрған ұлт ешқашан жойылмайды…
Ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениеті — бұл ұлттың рухани генетикалық коды, ұлт болып сақталудың басты тірегі. Кешегі ата-бабаларымыз ұстанған салт-дәстүр тек сыртқы рәсім емес, ол — өмір сүру философиясы, ұрпаққа қалдырған рухани өсиет еді. Бірақ бүгінде сол құндылықтардың мәні мен қадірі үзіліп бара жатқандай көрініс бар.
Қазір көп отбасыда дастарқан басында әңгіме айтылмайды, ата мен әженің өнегесі тыңдалмайды. Әркімнің қолында телефон, экранның ар жағындағы виртуалды өмір маңыздырақ. Ал осының бәрі көзге байқалмайтын, бірақ қауіпті үдеріс — рухани байланыс үзілуде. Қазақтың «Бала ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» дегені бекер емес. Егер бала ұлттық тәрбиені отбасында көрмесе, ол ертең оны қоғамнан да іздемейді.
Қазақта отбасы — шағын мемлекет деп есептелген. Онда өз заңы, өз ережесі, өз мәдениеті болған. Үлкенге құрмет, кішіге ізет, ата-ананы қадірлеу, бауырмалдық — осының бәрі отбасы мәдениетінің ажырамас бөлігі. Бірақ қазіргі қоғамда бұл ұғымдар біртіндеп көмескіленіп барады. Ата-аналар жұмыспен, балалар оқумен әуре, ал үйде жылы әңгіме мен бауырмалдық сирек. Осындай кезде сұрақ туындайды: ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениеті жаңғырып жатыр ма, әлде ұмыт болудың алдында тұр ма?
Қала мәдениеті мен жаһандану дәуірі адамдардың тұрмысын жеңілдетті, бірақ жүректерін алыстатты. Технология дамыған сайын адамдар бір-бірінен алыстап барады. Бұрын қазақтың кез келген шаңырағына кірсең, төрде домбыра ілулі тұратын, енді оның орнын теледидар мен смартфон басты. Бұрын баланың құлағына бесік жыры айтылатын, қазір оны планшеттегі мультфильм алмастырды. Ал бесік жыры — ананың тілінен, жүрегінен шыққан алғашқы рухани тәрбие еді.
Ұлттық дәстүрдің жаңғыруы тек киіз үй тігіп, шапан киюмен шектелмеуі керек. Бұл ең алдымен сана жаңғыруы, рухани түлеу. Әр қазақ өз шаңырағында ұлттық құндылықтарды жандандыра білсе, міне, нағыз жаңғыру сол. Өйткені дәстүр – бұл музейдегі жәдігер емес, тірі өмірдің бөлшегі. Мысалы, келіннің сәлем салуы – әйелдің мойынсұнғандығы емес, ол – құрметтің, ізеттіліктің көрінісі. «Сәлем – сөздің анасы» дейді қазақ, ал сәлем салу – әдептің символы.
Қазіргі қоғамда кейбір жастар ұлттық салтқа сын көзбен қарайды. «Бұл ескі, бұл артта қалған» дейді. Бірақ сол «ескі» деп жүрген дәстүрлер ұлттың рухын сақтап қалды. Егер ата-баба жолын менсінбесек, өзіміздің кім екенімізді де жоғалтамыз. Ұлтты ұлт ететін — тіл мен дәстүр. Тіл жоғалса – рух өледі, дәстүр жоғалса – ұлт өледі.
Бүгінгі ұрпаққа міндет — өткенді дәріптеп қана қоймай, оны заманға сай бейімдеу. Мысалы, ұлттық киім элементтерін заманауи сәнге енгізу, ұлттық тағамдарды жаңа форматта ұсыну, салт-дәстүрді цифрлық медиа арқылы насихаттау – бұл да дәстүрдің жаңа тынысы. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық дәстүрдің жаңғыруы – өткен мен бүгіннің тоғысуы, ескі мен жаңаның жарасымы.
Отбасы мәдениетін сақтаудың ең басты жолы – қарым-қатынас. Қазақы тәрбие әңгімеден, тілектен, батадан басталады. Балаға батамен берілген тілек өмірлік бағдар береді. Ал қазір біз батаның орнын «сәттілік» немесе смайликпен алмастырдық. Бұл да рухани шегініс.
Көптеген елдерде ұлттық тәрбиені мемлекеттік деңгейде енгізіп жатыр. Мысалы, Жапонияда балаларды дәстүрлі рәсімдерге қатыстырып, отбасылық құндылықтарға баулиды. Кореяда «ата-ананы құрметтеу мәдениеті» мектеп бағдарламасына енгізілген. Ал бізде осындай бастамаларды мектептен бастап, БАҚ арқылы жалғастыру қажет.
Бұрын отбасы — ұлттың ең мықты іргетасы еді. Қазір сол іргетастың кей тұсы босап қалған. Бірақ оны қайта күшейту өз қолымызда. Әр үй — кішкентай әлем. Егер сол әлемде сүйіспеншілік, құрмет, салт, ізгілік болса – бүкіл қоғам да сондай болады. Қазақтың «Отан – отбасынан басталады» деген сөзі мәңгі өзекті.
Қазіргі дәуір — цифр мен ақпараттың заманы. Бүгінгі ұрпақ «смартфон дәуірінде» өсіп келеді. Олардың өмірі онлайн, эмоциясы смайлик, қарым-қатынасы чат арқылы жүреді. Осындай ортада ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениетін сақтап қалу оңай емес, бірақ мүмкін емес нәрсе де емес. Өйткені дәстүр – тек өткеннің қалдығы емес, ол – бейімделе алатын тірі жүйе.
Мысалы, бұрынғы дәстүрлерді жаңа форматта насихаттау – бүгінгі медианың басты миссиясына айналуы тиіс. Әлеуметтік желілерде «дәстүрлі келін», «қазақтың той дәстүрі», «ұлттық тағам рецепті», «ата-баба аманаты» секілді контенттер қазірдің өзінде үлкен қызығушылық тудырып жүр. Бұл – халықтың тамырына деген сағыныштың белгісі.
Технология дәстүрді жоймайды, керісінше, дұрыс қолданса – сақтай алады. Мысалы, TikTok-тағы бір қысқа видео немесе Instagram-дағы бір жазба арқылы қаншама адам ұлттық салттың мәнін түсінеді. Егер осы бағытта сапалы, мәдениетті, эстетикалық контент көбейсе, жастардың көзқарасы да өзгереді. Себебі ұлттың болашағы – ақпараттық кеңістіктегі бейнесіне де байланысты.
Бүгінде жастардың көбі шетел мәдениетіне еліктейді. Музыкасы, киімі, сөйлесу мәнері – бәрі өзгеше. Бірақ бұл табиғи құбылыс, себебі әлем ашық, шекара жоқ. Дегенмен, еліктеу мен ерудің айырмасын түсіну қажет. Өзгені білу – рухани байлық, бірақ өзіңді жоғалтпау – рухани даналық. Ұлттық дәстүр – тамыр, ал тамырсыз ағаш көгермейді.
Қазақтың кез келген дәстүрінің түбінде терең мағына бар. Мысалы, қонақ күту – жай ғана дастарқан жаю емес, ол – ізгілік пен жомарттықтың белгісі. Бата беру – рухани энергия алмасу. Той өткізу – бірлік пен татулықтың көрінісі. Ал бүгінде бұл рәсімдердің кейбірі мәнін жоғалтып, тек сыртқы формаға айналып барады. Міне, дәстүрдің ұмытылу қаупі осында.
Дегенмен, үміт бар. Қазір жастардың бір бөлігі ұлттық мәдениетке қайта бет бұрып жатыр. Киімінде ою қолдану, қыз ұзату дәстүрін жаңаша өткізу, наурызды заманауи форматта атап өту – мұның бәрі дәстүрдің жаңа тынысы. Бұл — жаңғыру. Яғни дәстүр ұмытылып жатқан жоқ, тек өз бейнесін өзгертіп, заман талабына сай бейімделіп келеді.
Бірақ бір нәрсе маңызды: сыртқы көріністен гөрі ішкі мазмұнды сақтау. Шапан киіп, домбыра ұстау – ұлттық болмыстың белгісі, бірақ ол рухани тереңдікпен ұштасқанда ғана мәнге ие. Дәстүр тек рәсім емес, ол жүректегі сезім, санадағы түсінік.
Мысалы, бұрын ата-әжелер баласына ертегі айтып, мақал-мәтелмен тәрбиелеген. Қазір сол тәрбиені мультфильмдер алмастырды. Бірақ егер сол мультфильмдер қазақ тілінде, ұлттық идеямен, салтқа негізделсе – бұл да дәстүрдің жаңаша жалғасы. Яғни, дәстүрдің формасы өзгереді, бірақ рухы өзгермеуі керек.
Тағы бір маңызды мәселе – ұрпақ сабақтастығы. Қазіргі қоғамда буындар арасындағы байланыс әлсіреген. Ата-әже бөлек, ата-ана бөлек, бала бөлек өмір сүреді. Ал дәстүр сол байланыс арқылы ғана өмір сүреді. Егер әже немересіне ертегі айтпаса, ана қызына сәлем салудың мәнін түсіндірмесе, ата ұлына намыстың не екенін үйретпесе – рухани сабақтастық үзіледі.
Сондықтан, дәстүрді сақтау тек мәдениет саласының немесе мектептің міндеті емес, әрбір отбасының борышы. Әр үйде кішкентай дәстүр болса – ол үлкен рухтың белгісі. Мысалы, жексенбі сайын бірге тамақ ішу, мереке сайын үлкенді құттықтау, Наурызда көршіге дәм апару – бұл да дәстүр. Осындай қарапайым әрекеттер ұлтты біріктіреді.
Ал ұлттық кодты сақтау дегеніміз – тек өткенді ұлықтау емес, оны болашаққа жеткізу. Болашақ ұрпақ бізден тек тіл мен мәдениетті емес, рух пен өнегені де мұра етіп алуы керек. Бұл – ұлттың мәңгілігінің кепілі.
Қазақ қоғамының өткені мен бүгініне көз жүгіртсек, дәстүр мен отбасы мәдениеті ешқашан жай ғана әдет-ғұрып болған емес. Ол — рухтың діңгегі, ұлттың болмысы, адамдықтың айнасы. Әр дәстүрдің түбінде ізгілік, имандылық, сыйластық жатыр. Сол қасиеттердің бәрі ұлттың жанына айналған.
Бірақ бүгінгі таңда сол рухани байлықтың бір бөлігі ұмытыла бастағандай. Технология мен жаһандану дәуірі өмірімізге жаңа мүмкіндіктер әкелсе де, жүректегі жылы сөз бен бауырмалдықтың орнын баса алмайды. Біз бір сәтке тоқтап, өз тамырымызға қарауымыз керек. Себебі тамыры үзілген ағаш көктемейді, ал дәстүрінен айрылған ұлт өркендей алмайды.
Жаңғыру – өткенге оралу емес, оның рухын бүгінге әкелу. Ұлттық дәстүрді сақтау – музейге қою емес, оны күнделікті өмірге енгізу. Отбасыда үлкенге ізет, кішіге құрмет сақталса; бала анасының бесік жырын тыңдап өссе; әр шаңырақта әкенің сөзі заң, ананың мейірімі нұр болса — міне, нағыз рухани жаңғыру сол.
Бүгінгі жастардың міндеті – дәстүрді жаттанды рәсім ретінде емес, өз болмысының бір бөлігі ретінде қабылдау. Ал ересектердің парызы – сол болмысты үлгі ету. Себебі дәстүр – сөзбен емес, іс-әрекетпен берілетін тәрбиенің ең күшті формасы.
Қазақтың әр шаңырағы — ұлттың кішкентай әлемі. Сол әлемде жылулық болса, ұлтта да тыныштық болады. Ұлттық дәстүр мен отбасы мәдениеті жаңғырып, жаңа заманның тынысына бейімделген сайын, халқымыздың рухы да биіктей береді.
Біздің болашағымыз — өткенімізге деген құрметте. Ұмытылған дәстүр – өшкен шырақ. Ал оны қайта жандыру – әрқайсымыздың қолымызда. Егер әр қазақ өз шаңырағында салтты сақтаса, ұлттық рух ешқашан өшпейді. Өйткені дәстүр — ұлттың жүрегі, ал жүрек соғып тұрса — өмір жалғасады.
