Қазақ халқының рухани мұрасы – ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан асыл қазына. Сол мұраның ең көрнекті салаларының бірі – жыраулар поэзиясы. Жыраулар елдің тарихын, ерлік дәстүрін, халықтың дүниетанымын, адамгершілік құндылықтарын жыр арқылы кейінгі ұрпаққа жеткізді. Ал қазақтың ұлы ғалымы, этно-графы, тарихшысы әрі ағартушысы Шоқан Уәлиханов осы мол рухани мұраны алғаш ғылыми тұрғыдан зерттеп, оның тарихи және мәдени құндылығын жоғары бағалаған тұлға.
Шоқан Уәлиханов қазақтың ауыз әдебиеті мен халық шығармашылығына ерекше көңіл бөлді. Ол халықтың тарихын, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын зерттеу барысында жырлар мен дастандарды, аңыз-әңгімелерді, шешендік сөздерді жинап, ғылыми талдау жасады. Оның пікірінше, халық ауыз әдебиеті – ұлт тарихын, дүниетанымын және мәдениетін танытатын ең сенімді дереккөздердің бірі.
Қазақ жыраулары XV-XVIII ғасырларда ел өмірінде маңызды орын алған рухани көшбасшылар болды. Олар тек жыр шығарушы ғана емес, мемлекет ісіне араласқан ақылгөй, кеңесші, дипломат, батырлардың серігі ретінде танылды. Асанқайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Ақтамберді, Бұқар жырау сияқты тұлғалар елдің бірлігі мен тәуелсіздігін, ерлік пен отансүйгіштікті жырлады. Олардың шығармаларында халықтың арман-мүддесі, ел тағдыры, әділдік пен адамгершілік мәселелері кеңінен көрініс тапты.
Жыраулар поэзиясында елдік пен ерлік идеясы басты орын алады. Олар халықты бірлікке, туған жерді қорғауға, әділдік пен намысқа үндеді. Шоқан осы идеялардың қазақ қоғамындағы тәрбиелік мәніне ерекше назар аударды. Оның пікірінше, халықтың рухани дүниесін тану үшін ең алдымен оның ауыз әдебиетін, жырларын, аңыздарын зерттеу қажет.
Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұрасы кейінгі зерттеушілерге үлкен жол ашты. Оның еңбектері арқылы қазақ фольклоры, жыраулар поэзиясы мен тарихи мұралары ғылыми айналымға енді. Кейін бұл бағытты Мұхтар Әуезов, Әлкей Марғұлан, Есмағамбет Ысмайылов, Рахманқұл Бердібай сияқты ғалымдар жалғастырып, жыраулар шығармашылығын терең зерттеді.
Бүгінде жыраулар мұрасы – ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі. Олардың шығармалары жастарды отансүйгіштікке, елін, жерін сүюге, ұлттық құндылықтарды құрметтеуге тәрбиелейді. Ал Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбектері осы мұраны сақтап, насихаттауда ерекше орын алады. Оның зерттеулері қазақтың ауыз әдебиетінің әлемдік мәдениеттегі орнын айқындап, халқымыздың рухани байлығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеп берді.
Шоқан Уәлиханов пен қазақ жырауларының арасындағы байланыс – ұлттық руханияттың сабақтастығының жарқын көрінісі. Жыраулар халықтың рухани үнін жыр арқылы жеткізсе, Шоқан сол асыл мұраны ғылыми тұрғыдан зерттеп, оның тарихи және мәдени маңызын дәлелдеді. Сондықтан Шоқан еңбектері мен жыраулар мұрасы – қазақ халқының өткенін танытатын, бүгінгі ұрпақты елін сүюге, ұлттық құндылықтарды қадірлеуге тәрбиелейтін мәңгілік рухани қазына.
Маржан ЖАҚЫПБЕКОВА,
Ш. Уәлиханов атындағы «Алтынемел» мемориалды
музейінің экскурсия жетекшісі
