Алматы облысының қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық газеті

БИЛІК КЕТӘРІ ЕМЕС: БАСПАСӨЗДІ ҚҰТҚАРУ ОПЕРАЦИЯСЫ

Уақыты: 17.11.2019
Оқылды: 291
Бөлім: ҰЛТ ҰЯТЫ

Кинематография пайда болғанда, білгірлер театр­ларға тықыр таянғанын бол­жады. Бұл ішінара рас­талды. Кино­театрлар бұ­қа­ралық сипат алды. Ал ке­зінде Колизейдей алып «стадиондарға» көрермен жиған Опера және балет театрлары кейін қоғамның белгілі бір топтары ғана ба­ратын элиталық өнердің лек-легионына ысырыл­ды. Телевизия дүниеге кел­генде де, жауырынға қарап, жорамал жасау­шы­лар кино­театрлар ісі­нің ақыры туғанын тұспал­дады.

Кинотеатрлар тарих тұң­ғиы­ғына сүңгіп, құрып кетпегеніне куәміз. Әйтсе де, адамдардың көбі кинотуындыларды «көгілдір экраннан» тамашалайтын болды. Қазақстанда да кинотеатрға жылына бір рет те бас сұқпайтын жандар жетерлік. Оны айтасыз, қазір кинозалы қалмаған елді­мекен қаншама!

Салдарынан, бүгіндері тіпті дамыған елдерде де кинотеатрлар мемлекеттің дотациясына зәру. Мысалға, Unifrance вице-дирек­торы Жоэль Шапронның ай­туын­ша, Еуропа елдері көш­бас­шы­ларының бірі, Голливуд пен Бол­ливудтан кейінгі қуатты си­нематографияға ие Францияда кинотеатрлар «алтын қордағы» фильмдерді паш ету арқылы Мәдениет министрлігінен және CNC-тен, яғни Ұлттық кинема­тография орталығынан, сондай-ақ арт-хаус кино көрсету арқылы «Француз арт-хаус кинотеатрлары қауымдастығынан» (AFCAE) қолдау көреді екен.

Интернеттің пайда болуы, кей­бір сарапшылардың байла­мынша, әлемде «телевизия дәуі­рін» тұйық­тады. Телеарналардағы қап­таған шектеулер мен цензу­радан шар­шаған көрермен «те­ңізде жүзген балықтай, ғалам­торды кезеді жалықпай». Нәти­жесінде, төрде тұрған «көк жә­шікті» күніне бірде-бір рет қос­пайтын адамдар күн сайын кө­беюде. Дегенмен телеар­налар Youtube форматына транс­фор­мацияланып, жаңа­лық­тары мен бағдарламаларын ин­тернетте Live режимінде таратып, тұйықтан шығуға тырысуда. Бұл жайында «Айқынның» «Qaznet парадоксі» атты мақаласында сарапталды.

Ең күрделі жағдайға қағаз күйінде басылатын баспасөз тап болды. Орталықазиялық жарнама қауымдастығының зерттеуіне жү­гінсек, Қазақстанда 2014 жылдан 2018 жыл аралығында газет пен журналдарға бағыт алатын жар­нама көлемі екі еседен артыққа – 13 пайыздан 6 пайызға дейін құл­дыраған. Ол жарнама қазір интер­нетте бет алды.

Кейінгі жылдары мерзімді ба­сылымдардың таралымы да күрт кемуде. Кейбір газеттер ин­тернет басылымдармен шайқаста жеңіліс тауып, «майдан дала­сында» сүйегі саудырап қалды. Мәселен, 2018 жылдың ақпан айының соңында 15 жылдық тарихы бар белгілі «Мегаполис» газетінің соңғы нө­мірі шықты. Табысты жылдары таралымы ондаған мыңға дейін шығандаған «Мегаполисте» соңғы 3 жылда небары 7 мыңдай ғана жазылушы қалған. Қағаз нұсқасы жойылып кеткен қазақ басылым­дары да жетерлік.

«Қазір бүкіл әлемде баспа БАҚ салмақты дағдарысты бас­тан кешіруде. Өйткені оқырман­да­ры­мыз интернетке кетуде. 2015 жыл­ғы мамыр айынан бас­тап, біздің бүкіл редакция digital first қағи­да­тында жұмыс жасауға көшті, яғни бірінші кезекте Іnformburo ақпа­рат­тық-сарап­тамалық порталына баса мән береміз. Ал газет сайтта шыққан танымал мақалалардан құра­латын. Ол тәсіл өзін-өзі ақта­ма­ды» деп түсіндіреді порталдың бас редакторы Михаил До­рофеев.

Ол Қазақстанда газеттердің дағдаруына баспасөзді таратудың республикалық желісінің күйреуі ықпал еткенін айтады. Мысалға, 90-жылдары жолға қойылған газет-журналдарды жеке тарату­шылар арқылы және даладағы дүңгіршектерде сату жүйесі жо­йылуға жақын.

Сарапшылардың айтуынша, бір жағынан, Алматы, Нұр-Сұл­тан қалаларында ондай киос­кілер қаланың жаңа келбетіне сай емес деп танылып, жабылуда. Әкім­дік­тер біразының иесімен арадағы жерді жалға беру келі­сімшартын ұзартпаған, ал бір­қатары күштеп күресінге жі­берілген. Басқа жа­ғынан алғанда, осы дүңгіршектер қожайын­дарының кәсіпкерлікке зиян кел­тірер түсініксіз қарекеті, нақ­тылай кеткенде, саудалап өт­кізген газет пен журналдар үшін редакциялармен уақытында есеп­теспеуі де түйткілге айналды. Сал­дарынан бірқатар басы­лымдарға көшелердегі баспа өнімде­рінің сауда желілерімен серік­тестікті доғаруына тура келді. Бұл фактор­лар жайында көп айтылды. «Қаз­поштаның» газеттің жаңа нөмірін ауыл-ай­мақтағы жазы­лушыларға дрон­дармен жедел жеткізе бастауы да жағдайды түзей қояр емес.

Басты мәселе – бүкіл қазақ журналистикасының бастауы са­налатын, ХІХ-ХХ ғасырларда ұлт­тық мәселелерді көтеріп, азат­тыққа жол салған, бұдан ары да, жаңа жағдайдағы даму даңғы­лында ұлттық мақсат-мүдделерді ілге­рілете беретін қазақ баспа­сөзін құтқарып қалу.

Мерзімді басылымдарды сақ­тап қалудан билік те кетәрі емес. Себебі биліктегі биік лауазымды тұлғалардың көбі өздері жазған немесе өздері кейіпкері болған мақалалардың, очерктердің, сыр-сұхбат және басқасының ең алды­мен, газет бетінде шыққа­нын қа­лайтынын, кейбірі тіпті оны қиып алып, кейінгі ұрпаққа есте­лік ретінде альбомға салып қоя­ты­нын білеміз. Мемлекеттік ор­ган­дар да өз қызметін жа­риялаған газеттер­дің тігіндісін жеке жи­най­ды. Бос уақытында газет оқуды сүйетін оқырмандар да жеткілікті.

Демек, қашан да ұлттық мұрат пен елдік арманның жоқ­шысы болған, ұлтымыздың ұлыларының қаламы тиген, қай­таланбас қол­таңбасы қалған баспасөз жо­йыл­са, рухани орта жұтап қалмақ.

Бұған жол бермеу үшін мем­ле­кет алда бірқатар шараларды қол­ға алуды жоспарлауда. Олар әлем­дік озық дамыған елдер тә­жіри­бесіне сәйкес, отандық баспасөзді қол­дауға, сонымен қатар аза­мат­тарды сапалы және тиімді ақпа­раттық қамтамасыз ету үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Осы орайда Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі «Қа­зақстанның кейбір заңнамалық актілеріне ақпарат мәселелері бойынша өзгерістер мен толық­тырулар енгізу туралы» жаңа заң жобасын әзірледі. Онда газет-жур­налдарды «қосылған құн са­лығы­нан» (ҚҚС) босату көз­де­луде. Бі­рақ бұл игілікті пай­далану үшін олар бір шартқа жауап беруге тиіс: нақ­тылай кетсек, интернетте мекен­жайы, web-нұсқасы болуы міндет.

Осы мақсатта аталған заң жо­басы арқылы қолданыстағы Са­лық кодексіне толықтыру енгізі­леді. Яғни, «Қосылған құн салы­ғынан босатылған, та­уар­ларды, жұмыс­тарды, көр­сеті­летін қыз­мет­терді өткізу бо­йынша айна­лым­дар» 394-ба­бының жаңа 44-1-тармақша­сында пайда бо­лады деп күтілуде. Сол арқылы «Мер­зiмдi баспасөз басылым­дардың өнімін өндіру мақсатында мерзімді баспасөз басылымдары орындайтын және көрсететін жұ­мыстар мен қыз­меттер» де сал­мақты ауыртпалық болып отырған ҚҚС салығынан азат етіледі.

«Осы тармақша ережесінің мақ­саттары үшін мерзімді бас­пасөз басылымдарына мынадай талаптар қойылады: резидент-салық төлеуші болуы; мерзімді бас­пасөз басылымының интер­нет-нұсқасы болуы міндет» делін­ген заң жобасында.

Министрлік дамыған елдер тә­жірибесі негізге алынғанын алға тартады:

«Еуропаның көптеген елде­рінде БАҚ салықтарды төлеу ке­зіндегі жеңілдіктер немесе салық­тарды төлеуден босату түрінде тікелей емес мемлекеттік субси­дия­лар алады. Жеңілдіктер мөл­шері әр елде ерекшеленеді. Мы­салы, Норвегияда баспа БАҚ 1970 жылдан бастап толығымен қосылған құн салығынан (ҚҚС) босатылған. Бүгінде дамыған ел­дердің үлгісі бойынша жүру қа­жеттілігі туындауда. Өйткені бұл шаралар сұранысы азайған БАҚ-ты (мерзімді баспа басы­лым­да­рын) қолдауға мүмкіндік береді».

Әйткенмен, заң жобасын әзір­леушілер қабылданғалы отырған шаралар тек уақытша сипатта болатынын ескертеді.

– «ҚҚС бойынша «нөлдік» ставка тек газеттің өзі шығаратын баспа өнімдерін өндіру және та­рату бойынша қаржы айналым­дарына қатысты қолданылады. Бұл ретте «нөлдік» ставканы қол­дану құқығына резидент ­(Қа­зақ­станда тіркеліп, салық ­тө­лейтін) мерзімді баспа басы­лымдары ғана ие болады. Соны­мен бірге мер­зімді баспасөз ба­сылымдарын ынталан­дыру мақ­сатында олар­дың интер­нет-нұсқасының болуы жөніндегі талап қойылады. Он­лайн-ба­сы­лымға уақытылы және жаппай көшу республика­мыз­дағы осы на­рықтың конъюнк­турасын зерт­теуге жол ашады, – деп түсін­діреді министрлік.

Құжаттағы тағы бір жаңа­лыққа тоқталып өтсек. Қолда­ныстағы заң бойынша «респуб­ликалық дең­гей­дегі мемлекеттік ақпарат саясатын жүргізуге бағытталған мемлекеттік тап­сырысты орна­ластыруға» мем­лекеттік сатып алу туралы заң­нама күші таралмайды. Енді осы қатарға БАҚ-қа арналған өңірлік мем­тап­сырысты да қосу ұсы­нылуда.

«Қазіргі кезде жергілікті ат­қа­рушы органдар мемлекеттік ақпа­раттық тапсырысты әр жерде өз беттерінше, дербес қа­лыптас­ты­рады, орналастырады және жүзеге асырылуын бақы­лайды. Алайда іс жүзінде өңірлік деңгейде мемле­кеттік ақпарат­тық тапсырысты (МАТ) іске асыру саласында бір­қатар проб­лема бар. Мәселен, не сапалы материалдық-техникалық ба­засы жоқ, не БАҚ секторында тиісті жұмыс тәжірибесі жоқ, кә­сі­би емес қатысушылар мен жет­кі­зушілер байқауға жібері­леді. Бұл өз кезегінде түпкі медиа өнімге ке­­рі әсер етеді, ақпаратты тұты­ну­шы­­лар зардап шегеді. Жалпы, мем­­лекеттік ақпараттық тапсы­рыс­ты жергілікті жерлерде іске асы­ру тиімді болмай тұр», - дейді ведомство.

Сондықтан, заң жобасы тұ­жы­рымдамасына сәйкес, бірін­шіден, өңірлік ақпараттық тап­сырысты орналастыру рәсімін мемлекеттік сатып алу жүйесі­нен шығарып алу көзделуде. Екіншіден, барлық 17 өңір үшін МАТ-ты іске асырудың бірыңғай ережелерін белгілеу ұсы­нылады. Соның ішінде ми­нистрлік мем­тапсырыс тақырып­тарын мін­детті түрде жергілікті билікпен келісуі керек.

Бұл шара мемлекеттік ақпа­рат­тық саясаттың бірыңғай, ортақ жүйесін түзіп қана қоймай, сон­дай-ақ өңірлік деңгейде сапалы контент шығаруға ықпал етеді деп күтілуде.

Айхан ШӘРІП

www.aikyn.kz