Қазақтың ұлттық дәстүрлері ғасырлар бойы ұлттың рухани қазынасы, мәдениетінің тірегі болып келеді. Әрбір салт-дәстүрде халқымыздың дүниетанымы, өмірге көзқарасы, адамгершілік қағидалары көрініс тапқан. Дегенмен қазіргі жаһандану дәуірінде жастардың құндылықтар жүйесі өзгеріп, дәстүрге деген қатынасы да сан қырлы сипат алуда. Бір жағынан ұлттық болмысты сақтау қажеттілігі күшейіп жатса, екінші жағынан жаңа заманның талабына бейімделу үрдісі байқалады.
Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің 2023 жылғы зерттеуіне сәйкес, жастардың 68 пайызы ұлттық дәстүрлерді «құнды әрі қажет» деп санайды. Алайда 20 пайызы оларды қазіргі өмірге сәйкес келмейді деп қабылдаса, қалған бөлігі бейтарап көзқараста екен. Бұл – қоғамдағы дәстүрге деген екіұдай пікірдің барын айқын көрсетеді. Жастардың бір бөлігі ұлттық құндылықтарды өз болашағының іргетасы ретінде қарастырса, енді бір бөлігі оны тек мерекелік іс-шаралар мен той-думан шеңберінде ғана көреді.
Мәселен, соңғы жылдары беташар, тұсаукесер, сүндет той сияқты дәстүрлер кеңінен сақталып келеді. Бірақ кей өңірлерде олардың мазмұнынан гөрі сән-салтанаты басым болып бара жатқаны байқалады. Қарапайым отбасылардың да дәстүрді ұстану үшін қарызға батып, қымбат рәсімдер жасауға мәжбүр болуы әлеуметтік сынға ұшырап жүр. Бұл құбылыс дәстүрдің рухани мәнінен алыстап, материалдық сипатқа көбірек ауысып бара жатқанын аңғартады.
Ал жастардың дәстүрге қатынасы көбіне әлеуметтік желілер арқылы да көрініс табады. TikTok, Instagram секілді платформаларда ұлттық киім киіп, салт-дәстүрді насихаттайтын бейнероликтер жиі тарайды. Бұл өз кезегінде жастардың дәстүрге деген қызығушылығын арттырғанымен, кейде оны шоу немесе тренд деңгейінде қабылдатуы мүмкін. Сарапшылардың айтуынша, дәстүрдің мәнін терең түсіндірмей, тек сыртқы формасын көрсету – оның құндылығын төмендетуі ықтимал.
Жетісу өңірінің экоеріктісі әрі қоғам белсендісі Ғазиз Аманжолұлы дәстүрдің жастар өміріндегі орнын былайша сипаттайды: «Қазақтың дәстүрлері – біздің экологиялық болмысымызбен де байланысты. Мысалы, ысырап жасамау, табиғатты аялау, үлкенге құрмет көрсету сияқты қағидалар – бәрі ұлттық әдет-ғұрыптарымызда бар. Қазіргі жастар сол рухани түбірге оралса, қоғамдағы дағдарыстар да азаяр еді». Бұл пікір жастарға дәстүрдің тек өткеннің мұрасы емес, бүгінгі күннің де өмірлік қағидасы бола алатынын меңзейді.
Қасым-Жомарт Тоқаев та жастардың ұлттық болмыстан ажырамауы мәселесін бірнеше рет көтерген. Президент 2022 жылы жастармен кездесуінде: «Жаһандану дәуірінде ұлттық кодты сақтамай, елдің болашағы болмайды. Әдет-ғұрып пен салт-сана – біздің рухани тірегіміз» деп атап өткен. Бұл сөз жастардың бойына ұлттық құндылықтарды сіңірудің мемлекеттік деңгейдегі маңызын көрсетеді.
Әлеуметтанушылардың дерегінше, қаладағы жастардың 45 пайызына қарағанда ауыл жастары дәстүрге көбірек берік. Себебі ауылдағы күнделікті өмір салты әлі де ұлттық әдет-ғұрыппен тығыз байланысты. Алайда урбанизация күшейген сайын бұл алшақтық та азаюы мүмкін. Сондықтан дәстүрді тек ауыл мәдениетімен емес, заманауи қалалық өмірмен де үйлестіру маңызды болып тұр.
Дәстүрдің бірқатар түрлері жастар арасында жаңаша сипатта жанданып келеді. Мәселен, қыз ұзату немесе келін түсіру рәсімдерінде ұлттық әндерді фонограммасыз орындау, қонақтарға ысырапсыз дастарқан жаю секілді үрдістер байқалады. Жастардың бір бөлігі еуропалық үлгіде той жасаудан гөрі қазақы салтқа ден қоюды жөн көреді. Бұл – ұлттық дәстүрдің жаңа буынға бейімделіп, қайта жаңғырып келе жатқанының белгісі.
Сонымен қатар жастар арасында «дәстүрдің бәрін сол күйінде сақтау қажет пе, әлде заманға сай түрлендіру керек пе?» деген сұрақ жиі көтеріледі. Психологтар бұл құбылысты табиғи процесс деп түсіндіреді. Өйткені кез келген мәдениет заман талабына бейімделіп отырмаса, қатып қалған формаға айналып, қоғамнан алыстайды. Сондықтан дәстүрді сақтаудың басты тетігі – оны жастардың өмір салтына ыңғайлы етіп ұсыну.
Қорытындылай келгенде, қазақтың ұлттық дәстүрлері мен қазіргі заман жастары арасындағы байланыс үзілмегенімен, оның сипаты өзгеріп келеді. Бір жағынан жаһандану, жаңа технологиялар жастардың санасына жаңа құндылықтарды сіңірсе, екінші жағынан дәстүрге деген қызығушылықты да күшейтіп отыр. Ең бастысы, дәстүрдің сыртқы формасын емес, ішкі мәнін сақтап, оны бүгінгі қоғамға лайықтап жеткізу – ұлт болашағы үшін маңызды міндет.
«Жетісу-Ақпарат»
