Күн сайын осы бірегей ғимараттың есігін айқара ашып, келушілерді қарсы аламын. Бірі оның көркем келбетіне сүйсіне қараса, енді бірі «Расымен, бұл ғимаратта бірде-бір шеге қолданылмаған ба?!» деп таңданысын жасыра алмайды. Осындай сәттерде мен Жаркент мешітінің тек сәулет ескерткіші ғана емес, ғасырлардан сыр шерткен асыл мұра екенін тағы бір мәрте сезінемін.
Жетісу аймағының інжу-маржаны саналатын Жаркент мешіті – қазақ жеріндегі ең ерекше сәулет туындыларының бірі. XIX ғасырдың соңында бой көтерген бұл ғимараттың құрылысына қазақ, ұйғыр, дүнген және өзге де жергілікті шеберлер атсалысқан. Жобасын қытайлық сәулетші Хон Пик жасаған. Сондықтан мешіттің әр бөлшегінен шығыс сәулет өнерінің нәзік нақышы мен ұлттық қол-өнердің үйлесімі анық байқалады.
Жаркент мешітінің басты ерекшеліктерінің бірі – ағаштан қиыстырылып салынған күрделі құрылыс жүйесі. Шеберлер темір шегеге сүйенбей-ақ ағаш бөлшектерін дәлдікпен құрастырып, ғасырлар сынына төтеп берген ғажайып туындыны дүниеге әкелген. Бұл – сол заманғы құрылыс өнерінің жоғары деңгейін дәлелдейтін айқын мысал.
Ғимараттың ішкі безендірілуі де ерекше әсер қалдырады. Төбедегі саналуан өрнектер, түрлі түсті бояулар, ағашқа ойылған нәзік нақыштар, гүл мен өсімдік бейнелері – барлығы шеберлердің асқан талғамы мен қолтаңбасын айғақтайды. Әрбір өрнек өзіндік мағынаға ие болып, өткен дәуірдің көркемдік дүниетанымын бүгінгі күнге жеткізіп тұр.
Тарих толқынында Жаркент мешіті талай кезеңді бастан өткерді. Кеңес дәуірінде діни қызмет тоқтатылып, ғимараттың қызметі өзгергенімен, оның тарихи және сәулеттік құндылығы сақталып қалды. Тәуелсіздік жылдарында қайта жаңғыртылып, бүгінде «Жаркент мешіті» сәулет-көркемөнер музейі ретінде халыққа қызмет етіп келеді.
Музейге келген әрбір қонақ мұнда тек көне ғимаратты ғана емес, тұтас бір дәуірдің рухын сезінеді. Көне қыш құмыралар, тұрмыстық бұйымдар, ұлттық мұралар мен тарихи жәдігерлер халқымыздың бай мәдениетінен сыр шертеді. Әр экспонаттың өз тарихы, өз тағдыры бар. Сол себепті музейге келген адам өткенге саяхат жасап, ата-бабамыздың өмірімен жақынырақ танысады.
Бүгінде Жаркент мешітіне Қазақ- станның түкпір-түкпірінен, алыс-жақын шетелдерден де туристер жиі келеді. Оларды таңғалдыратыны – ғимараттың өзгеше сәулеті, ғасырлар бойы сақталған әсемдігі және ағашқа жан бітірген шеберлердің теңдессіз өнері.
Қазіргі таңда Жаркент мешітінің тарихи-мәдени маңызын халықаралық деңгейде таныту бағытында жұмыстар жүргізілуде. Болашақта бұл бірегей сәулет ескерткіші ЮНЕСКО-ның Бүкіл-әлемдік мұралар тізіміне еніп жатса, бұл тек Жаркент өңірі үшін ғана емес, күллі Қазақстанның мәдени мұрасы үшін зор мәртебе болмақ.
Жаркент мешіті – өткен мен бүгінді жалғаған алтын көпір, халықтың рухани жады, сәулет өнерінің теңдессіз жауһары. Оның әрбір ағашында шебердің қолтаңбасы, әрбір өрнегінде тарихтың ізі жатыр.
Тоғжан НҰРҒАЛИҚЫЗЫ,
экскурсия жетекшісі
Панфилов ауданы
